REV. WILLIAM WILLIAMS-A HUHANG
“Presbyterian Kohhranin tun hnuah William Williams-a pawimawhna an hre chhuak chauh,” tih te, “Tute emaw lehkhabu ziah avangin tlaikhawhnuah Presbyterian Kohhranin William Williams-a an ngai pawimawh thar thut,” tihte leh hetiang lam hawi zawnga titi hi hun engemaw ti lai aṭang khan mi ṭhenkhat ka aṭangin hriat tur a awm fo va; hei hi thudik ziktluak lo a ni.
Tlangram chhengchhia leh ngaw dur thim hnuaiah, mikawlh sakawlh kara Chanchinṭha meichher rawn chhi eng hmasa set settu Rev. William Williams-a kha ‘sulsutu’ dik tak a ni a, Mizo kristian zawng zawngte tana mi pawimawh a ni. Miin an sawi avanga ‘hriat chhuah thar’ a ni lo va, an ziah avang chauhva ‘ngaih pawimawh thar’ chi pawh a ni hek lo. Hemi chungchanga keima tawnhriat han tarlan ve ka duh a ni.
Kan rama Chanchinṭha a lo thlen kum 100-na champha lawm tura kum 1993 chhova kan inbuatsaih mup mup lai khan ka rilruah inthiam lohnain bu a khuar a, dik tawk lo a awm nia hriatna ka nei a, keima tawkah ka vei hle a, a remchanna apiangah ka sawi thlazen bawk a; a chhan chu March 15, 1891-a Kutbul Lui chhuaha rawn tawlh thleng Rev. William Williams-a vang kha a ni.
Ka rilruah a thih theih loh avangin khatih hunlaia kan Synod puipate zinga ka mi ngamtlak tak kha a pisaah lengin ka ngaihdan leh ka thlirdante ka han sawipui bawrh bawrh a. Kristian Tlangau chanchinbua tihchhuah atana tinzawn rilru chunga thu ka ziah pawh chu ka thehluh hmaa a lo chhiar hmasak turin a kutah ka hnutchhiah ta nghe nghe a. Ka thuziak thupui chu ‘Mizoram Gospel Centenary lawm kan tum hun hi a tlai lu deuh lo maw?’ tih a ni.
A hnuah kan inhmuh leh chuan ka thuziak a chhiar thu a sawi a, “Keini Presbyterian kohhrante hi Mizorama kohhran dangte lakah u chan chang kan ni a, rilru zau leh ngaihtuahna zau kan put a ṭul fo ṭhin a, kan duhdana thil kalpui hrawk hrawk a rem chiah loh hun a awm ṭhin; entirnan, tun ang hunte pawh hi. Mizoram Synod hian Rev. William Williams-a hi kan hre reng a, theihnghilh rual a ni lo. Amaherawhchu, kohhran dangte nen pheikhai rual taka ke kan pen ho theih hi a hlu a, kan inlungrual tlanna hi a pawimawh a ni,” a ti a. “I thlirna hi a ṭha, mahse, Synod-in thutlukna kan siam tawh a, i ziah dan ang hi chu sawi hun a ni vak lo,” tiin nau hrilhin min hrilh a. Nui deuh chung hian, “I thuziak pawh hi tunlaiah chuan a hralh a tla vak lo vang, ngaihnawm an ti lovang,” a ti nghe nghe a.
Typewriter a chhut a ni a, copy khat chauh ka siam avangin a copy pawh chu ka lak sak leh ta a. Rilru leh ngaihtuahna a la hriam a, ka vei lungrun bawk si a, ka ziahna ṭawngkamte pawh kha a nem vak lo ta ve ang. Engpawhnise, khatih hunlaia Kristian Tlangau chanchinbu Editor Upa C. Sangzuala pisaah ka thuziak chu ka len luh pui ta tho va. Kan titi nual a, “Chhiar pawh a chakawm alawm, kan lo enzui dawn nia,” tiin min thlah a. Amaherawhchu, tihchhuah loh pawlah a ṭang hlen ta niawm tak a ni.
Gospel Centenary a lo hnai ta hle a, ka ngamtlak tak Rev. Lalsawma hnenah khan ka thlir ve dan leh ka thuziak thehluh chungchang chu ka hrilh a. A bula ka inhrikthlakna chu ngun takin a ngaithla niin ka hria a, ka lawm khawp mai. Eng danga min chhang ta lo chuan, “Ziak ṭha leh rawh, a bul aṭangin ziak ṭha leh vek la, a thupuite pawh chu thlak la. Ṭhalai member i ni a, in chanchinbu Kristian Ṭhalaiah theh lut hlauh rawh,” tiin min fuihpawrh a.
Pu Sawma thurawn ang chuan a chi dangin ka ziak ṭha leh ta a, a thupui pawh ‘Tlanga Chanchinṭha Thlentute’ tih a ni ta a. Gospel Centenary kan lawm zawh hnu February 1994 thla chhuakah Kristian Ṭhalai chanchinbuah a lo chhuak ta a. Chutih hunlaia Kristian Ṭhalai chanchinbu Editor chu Dr. Vanlalzara a ni. “A nitin hun hman dan ziahna (dairy) a a lan danin Ni 20 (Zirtawpni), March 1891 khan Rev. William Williams chuan Aizawl Kulh (Fort Aijal) a lo thleng a. Remna Chanchinṭha palai hmel Mizote’n kan hmuh hmasak ber chu a ni hi a ni,” tiin ka thuziak bul ka la ṭan ta hram nghe nghe a ni.
Rev. William Williams-an Zoram a chhuahsan hlima Welsh Kohhran chanchinbu Golevad-a a thuziakte ka tarlang a, “Lushai ram… hi British sorkar mitah chuan a hlu a ni. A chhan chu sorkar hnathawk (sipai) tam takte thisen chhuaka lak a nih avangin. Lushai mite thlarau hi Kristiante mithmuhah chuan a hlu lo thei lo. Kan Lal Isuan an sualna lak ata chhandamna kawng hawnsak turin a nun a lo pe a, an tan a thisen hlu chu a far tir a ni,” tiin.
Liverpool-a Mission Secretary Josiah Thomas-a hnena a lehkhathawna a thuziak, “(Lushai rama) ka kal hi Pathian remruat a ni ngang lo a nih pawhin, ka tumna rilru hi la kiangin, midang thinlungah tal dah se ka va ti em!” tihte pawh ka tarlang bawk a. A sermon hnuhnung ber thupui chu ‘Keia tan zawng nun hi Krista a ni si a’ (Phil. 1:21) tih a nih thute bakah April 21, 1892-ah typhoid avanga a thih hlimchhawna Khasi rama missionary Rev. John Jones-a thuziak, “Nunna thu puang tura Lushai rama kal tumin a rilru a siam a. Mahse, kan Van Pathian chuan chatuan rama rah turin a par vullai takin a thliak ta zawk a,” tihte pawh thildang bakah ka tarlang bawk a ni.
Kum 2013-ah Aizawl Theological College leh Zoram Research Foundation ṭangkawpin ‘Studies in Mizo Religious Mindset; Conversion and Born Again Phenomenon’ tih thupui hmanga ATC-ah seminar a buatsaih ṭum khan Rev. Lalbiaktluanga kha, “Kan sawm che a, i lo lang si lo va, i lokal peih phawt chuan motor kan rawn tir ang,” tiin phone-in ka zuk au va. Kan punkhawmna in kha Gospel Centenary puala sak a nih bawk avangin chhun thingpui in chawlh titi laiin Gospel Centenary chungchangte pawh kha kan sawi kai ta zel a.
Rev. Lalbiaktluanga chuan, “Keini chuan a tir aṭangin kan zavaia mi huap zo thei kan ngai pawimawh ber a, kan rilru dam tlanna tur kan duh a ni. Rev. William Williams-a hi kan hre reng a, kan Centenary souvenir-ah pawh a phek hmasaah a thlalak lian tak kan dah a, Centenary puala thuziak kan tihchhuahah chuan a phek hmasa lamah Rev. William-a thlalak hi kan dah zel a ni. Kohhran ṭhenkhatin anmahni missionary-te pual bik angin, midang len ve lohna hun pawimawh siam tum ang hrima Missionary Day an ti tlatte pawh hi keini lam chuan kan rilrem zawng a ni lo. Mi tin huap zo turin Chanchinṭha Thlen Ni kan ti zel a ni; chutah chuan Zorama kohhran zawng zawng hi kan leng vek a ni,” a ti a.
Rev. Lalbiaktluanga titi zui zel chuan, “Hmar lamin Pu Buanga leh Sap Upate zar kan zo hmasa a. Chutih laiin, Pu Buanga te ṭhiandunin an va luhchilh hma khan chhim lamah Saphluia leh Sapthara te thawhrah ringtu 120 vel an awm tawh a. An zinga mi 13 te phei chuan Welsh missionary-te kutah baptisma pawh an lo chang tawh tih amah Pu Buanga ngeiin a report a ni. Chuvangin, a tu amah hi intihrang tur chuang kan awm lo,” a ti a ni.
Mizoram Presbyterian Kohhran hian Rev. William Williams-a hi a theihnghilh lo va, kan hotute pawhin a pawimawhna an hre chhuak chauh a ni lo va, an ngai pawimawh thar thut a ni lo tih leh kan hotute hian a theih chin chinah chuan fimkhur tak leh kohhran dangte mitmei veng takin kal an siam hram hram ṭhin tih hi he thu ka ziahna chhan ber chu a ni. Kan ram tieng tura Zosap lokal hmasa ber a nih avangin Mizo kristiante tan Rev. William Williams-a pawimawhna hi a hranpa taka kiam thei tawh chuang lo a ni ber zawk a ni.
Amaherawhchu, tunhnuah Presbyterian Kohhranin awlsam angreng taka kan hun pawimawh tak hetia kan thlak ta mai si hi chuan mi a barakhaih a, ngaihtuahna a ti thui a, rilruin arbo a zawng ruai a ni ber mai! U chan chang reng ṭhin Presbyterian Kohhran hian hemi chungchanga kan thutlukna hi tlawmah la lovin ngaihtuah nawn leh thei ila a ṭha ngawt ang.