Vanglaini.Org

Friday, Sep 10th

Last update:11:12:00 AM GMT

Headlines:
RSS
You are here: Home Articles

Articles

Remna Ni, June ni 30 chungchang hi

Kum 1966 March thla tirah MNF-in Mizoram Independence a puang a, ‘Mizoram buai’ kan tih kha a intan ta a. Ram buai hnuaia khawsak chu a lo namai lo hle a, mipui pawhin kan tlin lo a ni ber mai. MNF leh India sawrkar an inrem a, buaina a lo reh theih nan kil hrang hrang atangin thahnemngai taka beih a ni a, kum sawmhnih liam hnu, June ni 30, 1986-ah Remna chu a lo awm ta a ni. Kum 20 chhung lai ram buai kara khawsak kha Mizo mipuite tana a harsatzia leh inremna lo awm ta hlutzia hi thangthar lehzualte hi chuan a takin an hre pha lo a ni.

He inremna hi Mizo mipui tan a thawventhlakzia leh India sawrkar tan a hlawkzia lam hi kan ngaihtuah zui mang lo a ang hle. He inremna thu leh Remna ni champhaphak bawr velah hian thu hriat nuam lo leh thu khingbai hriat tur a awm leh thin. A pawi hle.

He ni Mizoram sawrkar chuan office chawlh ni-ah a puang a. Program siam meuha a lawmna han hmang erawh chu party pakhat bak an awm lo a ni mai thei. Nakkum, 2011 June ni 30 hi a kum 25-na (Silver Jubilee) a ni dawn a, awmze nei leh hlawk taka hman theih atan a duhawm khawp mai.

Remna a lo awm theih nana khatih laia Mizoram Chief Minister zahawm takin a thutthleng a chhuahsan thei kha chu tlang hriat a ni a, a ngaihsanawm a ni. Mahse kha kha chu a vawrtawp a ni a, khang thil lo awm theihna tura Political Party hrang hrangte tanhona leh NGO-te thawhpuina te kha an tangkai vek a. Chung zingah chuan Kohhranhoten theihtawp chhuaha an lo beih vena hian sawi zui a hlawh mang lo hle a. Chumi lam thu mipui han hriat thartir hi pawimawh ve tak niin ka hria. India sawrkar leh MNF te inremna kawng zawnga Kohhranhote hnathawh hi sawi tham fe a ni a. Hetah hi chuan a tlangpui chauh kan sawi thei ang.

Khatia buaina a lo chhuah tak phutah khan sawrkar hmunpui ber Aizawlah chuan mipui an chiai lutuk loh nan Kohhran hruaitute an che vat a, mipui pawhin an thlamuan phah hle, hei hi a sarhu lai thil thleng a ni.

Hun a lo kal leh hret a, awmze nei zawka hna thawk turin Christian Peace Committee siam a ni a. He Committee hian hna biru, hahthlak tak tak si thawkin a luh chilh a. Ram mu sawrkar leh India sawrkar chu inbiakna dawhkana inhmachhawn turin kum 1969 daihah khan a lo nawr tawh a. Kohhranhote beihna zarah hian a ni ang, kum 1976 kum tir lamah chuan inbiakna hmahruai a lo awm ta a. Ram mu sawrkar hotute pawh inrawn khawmin Calcutta Convention an tih fo hi an lo nei ta a nih kha.

Kum 1977-ah chuan inbiakna a awm ta zauh zauh a, ram boruak pawhin a zangkhai phah ve zel a. Mahse inbiakna kha a han khaihlak leh thin bawk a. Kum 1980-ah inbiakna a lo awm leh a, mahse 1982 kum bul lamah chuan a tawp fel ta buk mai. Mizoram Synod phei chuan a Executive Committee hmangin inbiakna tharthawh leh turin India sawrkar a ngen hial a. Remna kawng zawnna kawnga a tul anga ins>n pawh huamin, a aiawha che zui zel turin Puipate meeting chu thuneihna a pe ta nghe nghe a ni.

Ram buai boruak nu zual chu ziaawm deuhin a lang a, mahse a ralmuanthlak lem lo. Favang tira luipui tui fim tan tir, mahse tui hnuk inthlung tawh, nel sual hlauhawm tak ang deuh hi a ni. Mizoram sawrkar hruaitute lu pawh a hai ve hle a ni ang, remna kawng zawnga awmze nei lehzuala bul tum turin Synod hruaitute an rawn tahawh ta a ni.

Synod pawhin ama tawka theih tawp a lo chhuah thin b^k sawna, kohhranhote tang hova remna kawng zawn chu tul a ti a. 30, July, 1982-ah khan kohhran hrang hrang aiawhte a sawm khawm a, Zoram Kohhran Hruaitute inhmuhkhawm vawi 1-na a lo ni ta a. He thu ziaktu ngei pawh hi Kohhran hrang hrang aiawh inhmuhkhawm mi 20 zingah a tel ve a. Committee a lo din fel hnu, kum 1983 atanga 1988 thlengin a tel zui a ni. Thil tul zual thenkhat pawh rel nghalin Secretary pawh a ruat fel nghal a. He mi tuma kalkhawmte ruahman angin 13, August, 1982-ah chuan Zoram Kohhran Hruaitute Committee (ZKHC), tuna MKHC hi a lo ding ta a ni.

He committee hi a fimkhur hle a, thil harsa bik bitumtu turte ruatin, hmun kilkhawr tak takah te, pawn lamah pawh New Delhi leh London-ah te kalin thil pawimawh zual nia a hriat chu a pan chat chat zel a. Khatih laia India Prime Minister, Indira Gandhi leh a fapa Rajiv Gandhi te an bia a. Mizoram chhungah pawh India sawrkar leh MNF inbiakna thar thawh leh tura ngen turin Political Party lian palite an inthurualtir thei a ni.

Pi Indira Ganhi thih hnu, Pu Rajiv Gandhi Prime Minister a lo nih hnu kum 1984-ah inbiakna an thar thawh leh a. Heng hun lai vei hian ZKHC aiawhte hian khatih laia Mizoram Chief Minister pawh an titipui zauh zauh thin. Ni 30-6-1986-ah chuan Inremna Thuthlung ziak a ni ta a. Mi­zo­ram buaina a reh nghal a, remna a lo awm ta a. Kohhranhote an lawm hle.

He inremna hi politics thil a ni a, politician ten a saseh chu an khawih ngei a. Mahse hetiang a lo thlen theih­na tura Mizoram Kohhran hrang hrangte beihna leh thahnemngaihna hi theihnghilh bik loh atan a tha hle ang.

Remna Ni lawm chungchangah hian ngaih dan a thuhmun kher lo vang a. Mizoram sawrkar hian public holiday-a a puan bak hi hriat zui dan langsar a nei lem lo a ni mai thei a. Political Party-te zinga pakhat MNF hian June 30 hi awmze neiin an hmang thin a, hei pawh hi awma ngai lo leh inhmeh vak lova ngai an awm thovin a lang a. He ni lawmna hi tute huaihawt nge fuh ber ang tih hi ngaihtuah a ngai viau a ni.

Nakkum, 2011 June 30 hi Silver Jubilee a ni a, Mizoram mipui leh Political Party zawng zawng huam kim thei zawnga a huhova hman theih a duhawm hle.

Duhthusamah chuan Mizoram Kohhran Hruaitute Committee hian huaihawtin a bul han tum thei se. Remna a lo thlen theih nana beitu pawl hrang hrangte thawhrim dan inhriatthartir nan te, remna a awm theih nana a inrem lote inhnuh hniamna te, mimal inphalna leh inpekna ngaihsanawmzia inhrilh nan te hmang ta ila. Remna tluantling a awm zui theih nana a inrem tate Inremna Thuthlunga an rinawm zuina te pawh inhriat chiantir a pawimawh hle ang. Inpuhmawh leh indeusawhna lam te, thil khingbai taka sawi awm thin te tawp tawh sela. Remna hlutzia leh vawn nun zel a pawimawhzia inzirtir nan te hmang ila, ram leh mipui tan a hlawk lehzualin a rinawm.

- Upa C. Sangzuala

Zofate vanram ngaih chhan

Kan pipu ten Chin Hills a hnawkhal leh siapsuapa inthuam chunga an lo tharthawh leh ngat sakhuaah khan an beisei vawr tawp chu pialral (faisa ringa chen heuh heuh) a ni a. Kristian an lo nih tak pawhin an theology goal ber chu luiral ram mawi /vanram a la ni ta tho hi thuruk a awm a ni. Nun kawng sual zawh kan inkhap chhan pawh vanram kai loh hlauh vang a ni. Kan hlauh ber chu vanram kai loh a ni a, kan tum ber pawh vanram kai hi a ni. Kan engkim hian vanram lo chu tinzawn a nei lo. (Oxford-ah Zopachal pakhat paw’n a Ph.D thesis-ah vanram a uar lutuk a, a supervisor-in a thiahtir leh chiam a, a zo hman lo thelh a ni awm e).

Vanram kan ngaih em em chhan hi... kan hre theuh, kan retheih vang a ni. Kan retheih luatah tual kan chaina lei ngei hi anchhedawng - natna ram, thimin a tuam vel, hrehawm tinreng burpuiah kan chhal a. Buaina pela chawlhna thlirin kan dak deuh deuh mai a ni. Vanram kan ngaih chhan hi vanram kan ngaihruat dan atang hian a lang chiang ngang mai. Zofate vanram chu:

a)    rangkachak khawpui,
b)     partin vulna,
c)    chatuana chawlhna (thing daihlim hnuai),
d)    Lalnunnema kianga thlamuang taka chenna
e)    nat leh retheih, lungngaih mangan awm tawh lohna
f)    inthen tawh lohna (lungduh kimna),
g)    tah leh mittui tlak, thim awm tawh lohna,
h)     lui ral/pialral rammawi,
i)    lungkham zawng zawng kimna,
j)    riltam tuihal tawh lohna etc….

Kan vanram hian a tinzawn chu kumkhaw nawmna a ni ber e. Kan bawrhsawm leh retheih vanga vanram ngai kan ni a, bawrhsawmna pawh hi retheih vang tho a ni ber tih hi hriatthiam chu har tak a ni. Mahse, chhui chian chuan a dik hle si. Retheihnain min tuam miau si avang hian a chhan kan chhui a tul a ni. Ti hian han duang ila :

a) Mawl vang : Kan thiamnain a phak tawk chu tharum zawng zawng chhuaha thawh ngat ngat a ni tawp mai. Kan rim ang huin a hlawk dan kan phawk thiam leh tawh si lo. Kan taksa mamawh anga enkawl dan kan thiam si loh avangin kan ei-in leh tha chhuak a inbuk tawk ta lo va. Khua a rei a, kan thawhrim tuar lovin kan bawrhsawm a, retheih lehzualna khurah kan tla ta a ni.
Ti chuan, he lei hi natna ram niin kan hmu zo ta a, kan ning ngawih ngawih ta thin a ni.

b) Ram inrelbawl dan : Zofate hi ram hniha cheng kan tih theih a. Zoram buai chhung zawng kha chu retheihnain ram pum a tuam a; vanram kan au chuah chuah mai a nih kha. Gospel hlate kha vanram ngaih hla deuh vek an ni a, Pathian thu paw’n vanram a hawi vek. Tun hnu, inrelbawl dan a dan tak chinah chuan intodelhna kawl a eng thei ta a, kan gospel thu leh hlate paw’n Kristian nun dan tur (ethic) lam a hawi ve thei ta. Kawlphaia Zofate chuan vanram an la thlahlel ngawih ngawih.

c) Thatchhiat vang : Hei hi kan retheih chhan ber emaw kan ti, mahse, a ni ber tlat lo. Kan thatchhiat chhan tak hi - taksa leh rilru hrisel/chak tawk loh vang te, kan tui zawng hna a nih loh vang te, kan tlin bak a nih vang etc… a ni zawk mah. Agriculture-a tui em em tan doctor hna inthawh luihtir vak chu hremna a tling hial! etc.

Hengte hi kan retheih chhanah puh theih hlawm mah se, a kungpui ber chu:

d) Chhangchhiat vang : Hlo thlo ve mai ten fa a thuaha thipin kan nei a. Mi pakhat chauh pawh kamdintir a har fat fat vei nen; 6-7, 10 hial fa kan nei duah mai a. Mi pangngaia chhuah vek tur chuan thifa-hnukchat leh huang dik pel hreta sum zawn a tul nge nge. Kan fate lah chuan hna an thawk thei dek dek a, nupui/pasal an nei ve leh chhawng a, kan hnawkhnai zo vek thin. Chawm hneh loh fa kan neih duah chuan taksa mamawh hlui hneh hek lo i, an bawrhsawm a, beisei loh leh duh loh pui phurrit kan insiam a ni.

Kan sakhaw mit atang lah chuan hremhmun member kan pung (sual inrochun kan pawm si a!) a lo ni a, tunge piang lo ngaia tap a, rum ni? Tar huna chhawmdawltu tur atan paw’n a thuah thip lo deuhvin fa neih thiam a hun ta. Ei raltu kan tlem na na na chuan thawh chhun pawh a tling khawm thei ngei ang. Mizo kan tlem tih mai vanga inpuntir thut chi a nih hmel loh. Fanau neih thluah chu Pathian malsawmna, Bible zirtir dan kan ti a ni maithei; a dik rualin, Israel ho chin dan kha a ni a. Anni chu an thlahtute atang reng khan chhungkua kha ram khat, hnam khat nih an kawp a; pem kual reng an ni nen, an himna atan member tam kha a tul tak zet a ni. Keini chuan zawh tawk nghawngkawl suih thiam ila, rualawt ngawih ngawih lo leh tlachham ngawih ngawih lo deuhvin kan fate kan phur thei ang a; khawvel hi nuam takin kan hmantir thei dawn a ni. Ti chuan, retheihna avanga rum tlawk tlawk tawh lovin, vanram châk huam huam hi a lo reh tawh ang.

He lei hi hnuchhawn mai mai chi a lo ni lo tih an hre thiam ang a; nuam taka tual kan chai nan a chhungah hian ro hlu a inphumkhat tlat tih te, ni khi a eng satliah lo tih te, ruah hi hun bi fel takah a sur thin tihte leh vaivut mai mai pawh hi kan cheibawl chuan kan mamawh, ei tur tinreng a siam chhuak thei etc… tih kan hre thiam ve ang a. A par tlan dan indap chhuah siakin, kan lo thlakhlelh, thih hnu chauhva chan theih emaw kan tih, pialral rammawi chu he kan damlai ngei hian a lo chan theih reng tih kan hria ang a; hringnun hnuchhawn duh em emte hian fam chan kan hlau hliah hliah tawh zawk ang. Ti chuan, kan lei nun kan hman zawh pawhin vanram chu kan kai leh tho ang.

Buddhism takin tlang han kawm ila: tuna vanram ngaia kan rum hi hun kal tawha thil thleng/ tihte vang a ni a. Tuna thil kan tih mek hian hun lo kal zelah nghawng a neih dawn avangin, piang leh turten zawh tawk phur an lak theih nan hman tawk nghawngkawl lo tuk thiam ila. Chawm zawh tawk chauh fa neih nachang kan hre lo hi kan retheihpui tih kan varpawh hunah chuan hma lak dan tawk kan thiam ang a, nun hi nuam takin kan hmang ve thei ang. Zofaten vanram kan châk huam huam hi a ziaawm tawh ang a; ni tin nun hi uluk taka hman a that leh tulzia hmu fiahin kan tui-chilh ngei ang.

- Sanga Hmar

Garage vs Motor Registration

Motor car la nei ve ngai ta lo chu tunhma lam zawng khan motor car nei tharten registration an tih dawn reng rengin a dahna tur garage an neih leh neih loh registration form-ah an tarlang thin emaw ka lo ti ve ngawt a. Aizawl khawpui traffic tawt lutuk veituten kawngpuia lirthei dah an ngaimawhzia an sawina thenkhatah pawh garage neih hi registration tih nana thil tul (essential criteria) anga sawina hmuh tur a awm fo a ni.

Amaherawhchu, tunhnaiah MV Rules siam that (amend) a nih thu chanchinbuah a lo chhuak a, chuta a langsar ber chu motor nei thar tur reng rengin a dahna tur garage an neih loh emaw, mi garage tal hmansak tur an neih loh chuan registration tih theih a nih dawn loh thu a ni. Tichuan, ni 31 August 2010 chhuak Vanglaini chanchinbu chuan “Garage endiktu indaih loh vangin motor registration ti thei lo” tih thupui headline-a hmangin MVI-te indaih loh avang leh garage endik tura an kal velna tur motor ruahmansak an nih bawk si loh avangin motor registration pawh tih tawp rih a nih thu a chhuah a nih kha.

Phurh zawh loh Dan
Dan thenkhat hi chu ngaihtuah thuaka tha tak, mahse han hman dawn chiaha buaithlak tlat, mipuite tana harsatna siamtu ni si hi a awm thin. ADA building regulations te hi a tha thlawt e. He danin min phut ang hian mahni ramri theuh atang feet engemaw zata hla ban kan phun theuh chuan kawngpui nek, thenawmte nek tih ang vel leh boruaka vantlang ram va ei luih talh pawh a awm lo ang a, kan kawngpuite pawh a zau sawt tur hi a ni a. Mahse he regulations kan hmanna hmun, hun leh kan dinhmun hi a inhnek rem hleih theih loh avangin mipui phun a tichiar a, ADA thiah mai duhna thlenga mipui au thawm a ring em em a nih hi!

Lehlam lehlama ka thenawmpaten kawngkapuia chhuah paha kawngpuia pen thla nghal mai tur leh ramri chiah chiaha ban an phun avanga tukverh an hawn pawha ka ram chunga rawn thlawk tura babel insang an lo sak tawh hnuah, an aia ram nei zim zawk keiinho, building regulations awm hnua kan sak ve dawn chauh avanga kan ramri atanga feet li vela tawlha kawngpui atanga feet ruk vel lai maia ka tawlh hnun bik avang khan building regulation awm chhan kha a hlawhtling hleah ngaih tur a ni ang em? Phunnawi hauh lova hetiang taka sa tur chuan ringtu dik tak (Mizo kristian tam ber ang ni lo) nih a ngai. Chuvangin, hriatthiamna thui tak nena building regulations kalpui tum a nih thu tunhnaia chanchinbu lama lo langte hi ‘engtikah emaw chuan ka la sa ve thei mai thei a ni’ tia inngaihtuah lungpuam ve ek ek thei tawk keini ang duang tan pawh a lawmawm tho nia!

‘Garage’ chu engnge?
Tichuan, kan thupuiah khan han her lut leh dawn ila; tunhnaiah tuilet hnua a vawi khatna atan kan chhungkua chuan motor car kan han nei thar ve a, keini ang duang tan chuan hahipa sawi tham a tling. ‘Garage neih kher tur’ tih dan thar awm hnu ni ta se, garage neih loh vang pawh ni lo, thawktute indaih lohna avang ngawtin registration kha min tih khawtlaisak reng ta mai se tia ka ngaihtuah ringawt pawhin lung te pawh chhe lek lek nia!

He dan tharah hian ‘garage’ hrialh­fiahna (definition) a awm em tih ka hre lova, awm ta se, engtin nge a hrilhfiah tih pawh hriat a châkawm. Kan in luah chuan kawtzawl zau ang reng tak a neih avangin chhungkaw pathum motor pali leh two-wheeler pahnih kan hung khat tlat. Dan thar awm hnua registration ti tur ni ta ila, kan kawtzawl hi ‘garage’ definition-ah chuan a leng ang em?

Motor neih khapna Dan
Kham bekberekah khua kan din a, din hmaa ruahmanna duan lawk chu sawi loh, Aizawl Extension atan tak ngial pawh hian ruahmanna fel tak a la awm lo a niawm asin! 21st Millennium-a chuang chhuak tawh, Kristian ram ni bawk si, India rama ziak leh chhiar thiam ber hnam, khawthlang ram nun leh zia (sap-ho culture)-in a chimpil tep khawpa hnam changkang leh fing nia kan hriatte entawn ching hnam hi hmasawnna awm taka kan thang muang lutuk hi chu a manganthlak deuh.

Hei zawng kan la insiam tha ve mai turah ngai ila, tlachawp deuha mang tiangtu chu kan dan thar hi a nia. Kawngpui kamah mi zawng zawng kan awm thei si lo, Aizawl khaw chhungah ngei ngei pawh hian chatuana motor kawngin a pawh theih reng reng loh tur an awm dawn a, chungho chuan motor nei thei khawpin malsawmna lo dawng ta se, kan dan thar hi mita khanchhuk (hmawlhte ni lovin) awm ang mai a nih ka ring tlat nia.

An inhmunah garage han siam sa teh mahse, an in chu motor pawh theih a ni miau si lo. Garage chu an nei thei ang, mahse hman theih a ni dawn si lo a nih chu! Chu chu ‘garage’ definition-ah a len ka ring si lo. An kawmchhak/ kawmthlang kawngpui ana awmte lah chu an insak danin a zir loh avangin Maruti 800 lenna tur tak ngial pawh rehpawh theih a ni tawh si lo. Building regulations awm hmaa sak tawh tih takah thli han thawt feihna tur pawh awm lo khawpin thenawmte nen an lo insak zawm tawh si. Chuvangin, anni chhungkaw tan hi zawng kan dan thar hi ‘motor neih khapna dan’ a nih em loh pawhin harsatna siamtu zawng a ni hrim hrim tihah hian kei chu ka hmin.

A ngaihna an hria ang
Chuti ni ta se, registered loh motor hi an tlan sup sup mai dawn tihna a ni ang em? Danin a phal dawn si lo. Kan inhmun inpek dante hi garage chu sawi loh, in pawh sak len theih a ni dawn em ni tih khawpa zimtein kan inpe a, tunhma deuha in sa tawhte phei kha chuan motor neih an la duh ve dawn tih inhre reng mahse, garage tur a ruahman tel duh lo a, a manganthlak a ni. Chuvangin, pa hmangchang hre deuh, hmun nei rem bawk si te chu kan dan thar hian sum bawm a siamsak dawn a ni. Thla tin luahman an pe thei ang nge pe thei lovang tih pawh hriat mang loh luah tura in kaw te tak te te siam teuh ai chuan, thenawm hnaia motor nei thei, garage erawh nei ngai miah lo tur engzat nge awm hisapin garage tur a ruahman ang a, mihringin an luah aia hautak lo, felfai leh mamawh tlem zawk bawk si motor an luahtir ang a, luahman sum tel chiah kha in neitu tih tur a ni.

Mi thenkhatin kan dan thar an fak hluah lai pawh khan kei chu ka ngawi reng a, thil tha zawng zawng hi kan dinhmun azirin a tha vek ang em tih hian ka rilru a luah tlat a ni. Garage neih chu sawi loh, garage neih leh neih loh enfiahtu an awm loh avanga motor registration pawh tih khawtlai a ngaih chuan kan dan thar hian engtiang takin nge phun leh chiarna a siam ang tih hi ka rilru luahtu chu a ni. Engpawhnise, a siamtu leh duangtu sorkar bawkin hman a nih tak tak hunah harsatna a awm a nih pawhin khua leh tuite dinhmun hrethiama a thawidam dan kawng a zawng zel turah beisei phawt mai teh ang.

Motor Vehicles Rules vis-à-vis e-Governance
Dan thar, Gazette Notification pawh awm tawh thlap chu khawnge internet lamah a copy hmuh tur a awm tawh ang a tiin ka’n zawng a, ka hmu zo lo! A chhuahtu nia ka rin Transport Department website - http://transmizo.nic.in-ah ka lut a, Acts & Rules page-ah chuan Motor Vehicles Act, 1988 leh Central Motor Vehicles Rules, 1989 a awm a, an amend tak nia ka hriat Mizoram Motor Vehicles Rules, 1995 pawh a awm lova, Mizoram Motor Vehicles (Amendment) Rules, 2010 pawh a awm chuang lo. Gazette chhuahtu P & S Department lamin an lo dah mial lawmaw tiin http://mizoram.nic.in/printing-ah ka lut leh a, vanneihthlak takin Controller, P&S-in a published Acts, Rules leh Notification chi hrang hrang a lo awm a. 2008 hnu lama mi an dah belh leh ta miah lo erawh a lungchhiatthlak ta a ni. ICT Department enkawl http://mizoram.gov.in-ah pawh hmuh tur a awm chuang lo. Anni tan chuan heng rules, acts, etc. siamtu department-ten an pek miau loh chuan website-a lo upload ngawt ngaihna a awm lo. Chuvangin website-te hi hman tangkai tura siam a ni a, hman tangkai nachang hria department hi pung deuh deuh ila, khua leh tuite tan chuan ava han samkhai thlak dawn em!

Being scientific
Harsatna pakhat sutkian nana har­satna dang siam hi harsatna chinfelna ni lovin harsatna tih punlunna a ni. Harsatna ngun taka zir chian hnuah a chinfel dan chu ruahman chauh tur a ni a. Chu ruahmanna chuan nghawng (pros & cons) engnge a neih dawn tih ngun taka thlir tel a tul bawk. Chutianga ngaihtuahna sengtute chuan scientific mind/ thingking an nei tihna a ni.

- C.Lalrosanga, College Veng

NLUP beneficiery tur list-ah ka hming zu tel a!

"NLUP beneficiary ni thei tur zingah i hming a tel asin." "Kei sawr­kar hnathawk pension putar kuthna thawk lo hi engatinge ka hming an telh? Chalkhawpuiah ka ziak dawn." "Chalkhawpui a tawk lo. Aizawl chanchinbu lar larah ziak la a tha ang." "Kan veng chhung thil veng dang chhiar ve tura ziah ka duh lo."

"Kan veng chhung thil a ni mai lo vang. Veng dang leh khaw dangah pawh nang ang hi an telh tho vang. Tih sual palh pawh a ni lo mai thei asin." YMA notice board ka han en ve a, NLUP beneficiary ni thei turte hming tarah "31. Lalhmingliana Saiawi" tih a lo tel ve tak tak a. NLUP lam hawi reng reng lo tih hriat reng kan veng pa challang tak takte hming pawh a tel ve nawk bawk! Eng trade nge ka chan tur tih chu sawi tel a ni lo. Chanchinbua thu ziak leh lehkhabu ziak hi NLUP-in a huap si lo va, ka trade chan ve tur phuahchawp em chu a awlai lo ang chu.

YMA ka phone a, "Keini tih a ni lo," an ti a. Village council ka phone leh a, "YMA base line survey siam rinchhana kan tar a ni. Telh tak tak loh tur hming chu kan paih leh mai dawn alawm," an ti a. YMA Chaltlang Branch chanchinbu Chalkhawpui 5/9-ah ka hming a tel ve ka ngaimawh thu leh NLUP-in a huam target group-te leh a huap lohte sawi chianna a lo chhuak ta a, a lawmawm a, a huam loh tur chu ka ni chiang hle.

NLUP-in a huap loh turte hming telh ve chu a chhan hrang hrang a awm thei ang. "A huap zinga mi telh loh palh kan nei dah ang e: sawrkar hnathawk ni lo zawng zawng chu telh vek phawt mai ila, kan koh khawm hunah a huap loh tur chu an lo kal lo vang a, an hming chu kan paih leh mai ang chu," tia telh loh tur tih hriat ngei tur pawh telh an ni thei ang. Chu chu kan veng VC-te sawi dan a ni.

Chutiang mai maia Mizoram tana thil pawimawh em em bul tan chu a fuh dawn si lo. Cheng nuai khat thleng pawh sem thei tura insawi tuna kan sawrkar hian a din veleh khan base line survey chu engatinge a lo tih tan vat vat loh le? NLUP-in a huap loh turte chu nikum khan hriat hman vek tawh tur a ni asin. Keini angte lai lai hming nena bul tan hi a fuh lo ta pang mai a, NLUP hi tih puitlin a nih ngei kan duh hlawm si a, kan sawrkar hian tisual nawn tawh lul suh se.

Mizo zingah hian corruption rilru pu rân, sawrkar zar zo phet tum, a chuha chuh hi an tam mai a, NLUP pawisa hmu ve thei lo tur zingah hmuh ve tum an awm dawn a, a hmu ve thei lo tur tih hriat sa hming telh teuh mai chu an hmuh ve theih dan kawng hawngtu a ni thei ang tih kan veng pa thenkhatin an sawi a. A hmu thei lo turte hming paih hunah an hming paih hmaih luiha hmuh tir ve theih a ni ang an ti a ni.

Kan Mizo lo neih dan hi kan ram leilung leh thing leh mau tan leh keimahni a chhunga chengte tan a tha hlawl lo va, NLUP hi New Land Use Project tih takah kan lo neih dan tha lo lutuk ti tawpa ei hmuh nana kan ram leilung hman dan thar tih chhuah nan ni ber awm tak, tuna kan sawrkar hotute hmalak dan luai luai hi chuan chu chu a theih dawn a ang tawlh tawlh mai a nih hi. Inthlan dawna NLUP pawisa cheng nuai khat sem tih khan ngaih a titha lo tawh reng a ni.

Hmana Pu Lal Thanhawla sawrkarin NLUP bul an tan laia an Chief Secretary Pu M. Lalmanzuala hian a puitlin loh chhan kha thinur takin a sawi thin. Bul tan nan tih hlawhtlin theihna tur khuate thlang ila, a tahtawla tih puitlin zel tum ila tih a ni. Chief Secretary chuan a rawt a, Minister-te leh MLA-ten chutia ti puitling tur chuan political will an nei lo va, a duh apiang tan an tlangzarh a, a hlawhchham a ni a ti a. Tuna Mizoram mi zawng zawng vaihma vek mai hi NLUP tih hlawhtlin dan tur a ni lo vang tih a hlauhawm e.

Lehkhabu ziak ve thin ka ni a, kum 70 ka pel ta hle a, lehkhabu ka ziak tam hman lo vang tih hlauin chanchinbua thu ziah ka chawlhsan titih a, ka han ziak leh ta bauh a nih hi. SOSA member, tangkai hman ve lo ka ni a, SOSA min rel an awm tih ka lo hria a, chumi chhanna chu la ziah leh ka tum ang. Aizawl Post tih loh ni tin chanchinbute hian ka thuziak thawh man min pe ngai lo va, a thlawna ka lehkhabu min advertise sak ka phut thin a, tun tum chu he ka thuziakah hian ka lehkhabu chhut mek ka han advertise ang e.

1955-55 chhunga Govt. Mizo High School-a ka kal laiin kan zirtirtu ngaihsanawm tak Pu Chhawnzinga'n saptawng Mizo tawnga leh a harsat ngai lo va, miin fiamthu thawh nana an hman keiin ka hlawk pui thu Ka Lo Tawn Ve: Bu 2na tuna press-a chhut mekah ka sawi tel dawn a, a tih dan entawnin ti hian ka'n ti teh ang: NLUP hi Pu Hawla sawrkar hian ti puitling se, hmana an performane kha repeat tawh lo se a tha ang.

- Lalhmingliana Saiawi

Country Road

Zanriah ei tura kan inbuatsaih mek laiin Lawmsanga a lo lang nawlh a, 'Kei chu ka ei tawh a ei teh u,' a ti a. Kan eikham chuan Charlestown lama va intheh thil mai mai turin ka thlenin nu RM-i nen kan phek chhuak a. Shenandoah lui kan tlan pelh tur thu te kan han sawi chuan sawi set set lovin inkhuangrual lo fe hian-

Country Road, take me home,
to the place......
kan han ti phei thawm thawm a. A lai laklawhah zir lawk awm hlei lovin Lawmsanga'n second voice a'n pe ringawt pek a. Suangtuahna chu 1980 leh engemawti lai vela Aizawl khawlai atanga mitthlaa kan Country Roads hmuh thinah a let vawng vawng a. Tluangte Hnamte leh Tape Recorder te, Aizawl khawlai leh mitthlaa Blue Rich Mountain kan hmuh thin te a lo lang zut zut a. Thimthamah Shenandoah River tlan pelin Charlestown-a an Casino hmunpuiah kan va kal a. Chu hmuna a tihdan thiam hlei lova RM-in a hmeh kual vak vak thu te, sakawr intlansiaknaah fiamthuin cheng hnih kan han thap ve diat diat a, cheng sawmhnih pariat (India sangkhat leh zathum bawr) ngawt ka man tak mial dan te, an Casino hmuna inkhelhna computer hmai tamzia leh an cheidan vel nasatzia te chu sawi a tul lo.

A tuk chawhnu khaw tha veng vawng hnuaiah chuan Lawmsanga nen Maryland atanga chhuakin khawmpui thlen vanglai ang maia motor tleh dur dur karah chuan Frederick lamah kan phei a. Lawmsanga chuan a motor chu a'n tivawt a, a vawt ta lu deuhva a hriat chuan a tilum leh a. Kuhve ei tur awm hek suh, kan inkara Pan parag bur chu kan inban chhawk zauh zauh a. Chu kawng chu West Virginia lam panin a kal phei zawi zawi a, Apalachian Mountain tlangdungah pheiin Apalachian Trail a zawh phei a. Chhak lawk hmuh phak bakah Blue Rich Mountain a thluang duai a. Kawng chu Aizawl leh Thenzawl inkar kawng aia lian hret, a laia rin zai zai bakah a sir tuaka rin la awm leh a ni a. Chu kawngah chuan West Virginia lam pan tur motor chu a tlan par par hlawm a. A laia rin sir veilama tlan te chu mumal taka signal pe leh fimkhur tak lo chuan dinglamah an rawn insawn mai mai lova, dinglama tlan te lahin rin veilam chu an va pawngpaw dai mai mai hek lo.

West Virginia lam atanga lo kal te ve thung chu chu kawng bul lawk veilamah chuan an lo let ve zar zar hlawm a, kan tlanna kawnga tlan te nen chuan inhmachhawn zawng ngat phei chuan insut ngaihna pawh a awm lo. Dan naranin kan inkarah chuan ba hmun tia zet ram ruak a awm tlangpui. An sawidan chuan chu kan kalna kawng ngaihtuah chung ngei chuan a ni, he hla phuahtu hian he hla hi a phuah ni.

Frederik emaw, Baltimore emaw, Maryland emaw velah chuan val lunglenga chu a awm a, West Virginia-ah chuan ngaihzawng a nei ni ngei tur a ni. Tunhma chuan kan tlanna kawng chu vawiina a awm ang, kal lam motor pawh thlur hniha tlan par par theihna ni bik lovin a la thingtlang kawng lehzual ve pawh a ni mahna. Chutiang kawngah chuan thla eng te pawh a mawi bikin a lungleng mittui chuan a mit te pawh a tifiah lo hial te pawh ni fa hmiang. Chu West Virginia kawngah ngei chuan alawm, America ram rau rauvah pawh thinghnah mawi bik a awm an tih lehzel ni. Thinghnah tlakawlh tur rawng chi hrang rawn chhuah leh pangpar rawn parh a, partin mawitin thang lo vulin America ram a cheimawizia chu mitinin an hria a niang, keini a ngiang pawh, 'Aw, favang thing leh pangpar par vul laiin lo kal ni la tha tur,' min titu ka tawng hnem ta fe mai. He kawnga thinghnah mawi bik an sawi thinte chu em ni ang -

Painted on the sky...
te an lo tih le? Kawng sir ram vel zawng zawng chu thing, Zama te hla lak duhdan ang maia sang lutuk si lo, hniam lutuk si lo hian a khat vek a. Ngawpui han tih tham em ni si lo, han hawi vela thing hnah hring mawi tak tak hlir hmuh tur awmnaah chuan a changin motor chu chho euh euhah a tlan a, a changin chhuk euh euhah a tlan a. Kawngin kawn a tlan tlangna lai thenkhatah chuan ral lehlama motor chho thliai thliai te chu a hmuhnawm thei ngang mai.

Keini pahnih chu dan naranin darkar khata mel 60 velin kan tlan a, kan Mizoram tehdan ang chuan darkar khata kilometre 90 ang vel hial emaw a ni ang. Motor kan khar phui vek avang leh a chhunga boruak thununna khawl (air-condition) hmang veka khawsa kan nih avang chuan pawn lam thawm hriat tur a awm lova, motor-in boruak a tawn ri thawm pawh kan hriat loh avangin kan tlan chak pawhin a lang lo.

Khua a tlai lam tawh a, tlai dar nga a hnaih tawh avangin ni pawhin reivak lovah tlak zai a rel dawn tih a lang reng mai. Chuti chung chung chuan hmun pakhatah kan han peng kawi zawk a. America hnam hla (The Star Spangled Banner) phuahtu, Francis Scott Key-a hriatrengna lungphunah thla kan han la zawk a.

Kawng chu sawisel tur awm hauh lo hian a mam parh a, a kawi zen lova, kawng sira thing ding te pawh chuti takin a danglam lo. Khawimaw lai laiah chuan phul rai nuam tak takah kan chuang chhuak leh hlawl thin. Kawng nakpek leh motor chuan tihrehawm thei zawnga ding leh vei zawnga min theh thei awm chi a kawng kual a awm hek lo.

Chu kawnga i tlan zel chuan Patomac lui lianpui mai, Brahmaputra lui tiat dawnlai i va thleng ang a, chu lui i kan hnu lawkah chuan lui dang (Mizorama Tlawng lui aia lian fe pakhat) kanin lei nalh fe a lo indawh ang a, chu lei hnuaia lui luang chu -

Almost Heaven, West Virginia,
Blue Rich Mountain,
Shenandoah River.....

tiha a Shenandoah River kha a ni. Shenandoah lui chu len den nuam tawk vela dam, chengkawl pawh khawrh dawn ila nuam tak tur, fim tak leh dam takin a luang heuh heuh a.

- P.L Liandinga

Kan in dawn e Zawlaidi

Hmanah kha chuan MLTP Act hlau ru chungin saranga fun sawl it etin an zuar sen ling liang a, mi huana an ruk pawh ni lo, anmahni kut kawih leh hah taka a hmun siama an thar chhuah, chawl telh hauh lova an grape tui sawr, Hnahlan atanga an rawn ken kha an MLTP Act dan angin an mansak a, kut hna rim taka an thawh rah an seng chu jail bang zut phah nan an hmang ta a nih kha. Mahni thar chhuah ngei grape rah-bawr an zawrhin an man lo va, a tui an zawrh avangin man an ni zawk, kei engmah ni lo hian ka lo khawngaih vein ka lo manganpui a.

Engmah ni mah suh ila min rawn ve si a, chutihlaia Agriculture Minister chu Pu Aichhinga a ni a, Excise Minister chu Pu K.Auva a ni thung. Kei chuan tihngaihna ka hre bik si lo, Pu Aichhinga hoin grape in ching a, Pu K.Auva hoin an man phah lawi si che u a, an hnenah sawi mai teh u, te ka lo ti a. Hnahlana grape chingtute chu an thawh rah an buai phah thin a nih kha kan la theihnghilh hlawm lo ang chu. Chutianga hah taka hna thawka grape huan siamten an grape tui MLTP Act dana man hlau hauh lo leh hlawk zawka an hralh theihna turin sawrkar chuan hma a la ta a, grape chingtute kan lawmpuiin an thawh hah rah sengin a sahmim lo puar thur thur turin kan duhpui a ni.

Tichuan grape chingtute avangin The Mizoram Liqour Total Prohibition (Amendment) Act, 2007, (Act No 4 0f 2007) chu April, 2007 khan siam a lo ni ta a. Chumai ni loin, The Mizoram Excise & Narcotic (Wine) Rules, 2008 pawh siam a lo ni bawk a. Heng dan ang hian grape chingtute chuan sawrkar phalna leh enkawlpuinain hlau hauh loin an grape tui chu an sawr sen zuai zuai thei tawhin MLTP Act hlau loin danin a phalna ang thlapin an hralh chhuak thei dawn ta a nih chu. Grape huan neite kan lawmpui e.

Tichuan, chu an grape tui sawr saidawiuma uluk taka an khung tura chu a hmingah Zawlaidi an ti. MLTP Act ang hi chuan Beer pawh hi zawrh a thiang lo va, mahse a hriate chuan he Zawlaidi hi Beer aiin ruihtheih, alcohol/liquor a pai a tam daih zawk dawn niin an sawi. A ruih theih emaw theih loh emaw, grape tui dan anga thlamuang taka an siama an hralh tur hi a lawmawmna ber zawk chu a ni.
Mihring fapa hi engnge a niha i hriatreng thin? tih ang deuh khan, kei pa lungleng thei, sam sei ha kuh ve mai hi engtizia nge pawh ka hrethiam lo, Hnahlan lama Grape chingtu pawla an hotute chuan Zawlaidi an tlangzarhnaa tel ve turin min rawn sawm ve khiah mai a nih chu. Mak ka ti a, ka lawm bawk. Ti hian grape avangin dan kan zir a ni zel a nih hi. Han kal ve ngei pawh ka duh a, mahse Hnahlan chu lehlan phak rual loh niin an sawi a, a hla viau reuh a ni ang. Tisain han tel ve thei lo mah ila, Vanramah thlain ka leng thin, tih hla ang deuh khan thla tal erawh chuan tel hram ka tum thung a.

MLTP Act dan an siam that a, a ni, Rules pawh an siam ang khan Zawlaidi chu dan ang thlapin zawrha in a thiang dawn ta a nih chu. Tunah rinna mit chauha thlir pawh la ni rih ila, tlem chuan lu a kai chi chiai thei dawn a ni, tih chu rinna bawkin kan hria a. Miin lo inin an lu a lo kai chhelh chhawlh ta a nih pawhin danin a phalnaa in an ni dawn a, Zawlaidi avang chuan an MLTP Act chang 8(2) chu hman theih a ni dawn tawh lo tluk a nih hmel a, amah unauten, Dana lo kiang rawh ka nau i ni…, an tih ang deuh  khan, Act-a lo ngawi teh i term a tawp, an ti ve mai dawn lawm ni?

Grape thartute ka lawm­pui ruala ka thinlunga lo lut erawh chu hei hi a ni thung. Miin, chu chu Pu R.Thangkanglova leh Lalberhuma Mizo tihna a ni a, rakzu kha ni danga an tih ang thoin in leh ta sela, a rim nam lo hria ila, anni khan rakzu kan in lo, Zawlaidi alawm kan in, ti ta sela, engtin nge ni ta ang? tih hi a ni. Doctor-ah zu an in leh in loh exam turin hruai mah se, kan Doctor Mamuana leh Dr Rulngan Thanchungnunga te chuan tehfungah a ‘rim’ an hmang lo thei lo ang a, ruih theih theuh theuh rakzu rim, sap zu senchi rim leh zawlaidi rim kha hriat hran rual a nih hmel si lo vang. Pu Kanglova te hian rakzu in reng siin Excise-te hnenah zawlaidi kan in a, zu rim a nam ve deuh ti raw? ti se, MLTP Act chang 8(2)-na anga man ngawt a thiang dawn em ni, tih hi ka ngaihtuahna tibuaitu ber a ni ta. Rakzu kha grape tui rawng angin rawng sen an hnawih ang a, Zawlaidi bur ruakah thunin an zawlaidi in hmiah hmiah mai awm mang e, ka ti deuh a ni.

Le, kan dan sawi tak ang khan grape tui zawlaidi chu dan anga siam leh zawrh, dan anga in a thiang dawn ta e, chu chu kan lawmnan a ni lo, lawm tawk erawh an tam a ni mahna, dan anga kut hnathawktuten man sâng zawka an thlai thar an hralh thei tur hi kan lawmna a ni zawk a, bawkbawn leh bekangah pawh chhiah sawrkarin a la lem lo ang loin, chhiah a lo la a nih pawhin kut hnathawktute leh a leitute tana harsat phah khawp chuan chhiah a tisang duh hauh lo vang tih lah a chiang bawk si.

MLTP Act siam thatna dan, 2007 ang leh Rules 2008 anga grape chingten an thawh rah thlamuang taka an senga an hralh tur hi Zoram mipuiten kan lawmpui takzet a ni e. A duhte tan chuan dan ang thlapa zawlaidi leia in theih a ni dawn ta a nih chu.

- K.L.Liana

Cancer natna tam em em chhan hi?

Mahni state chhungah chuan ‘cancer vei tamna state’ kan ni tih sawi hi a zahthlak dan a nep deuh a. State pawn lama han kal chhuah a, hnam dangin min han pho lan meuh chuan a zahthlak duh khawp mai. Kum hnih liam ta khan Association of Medical Physicist of India (AMPI) huaihawt, International Conference on Medical Physics, Bhabha Atomic Research Centre, Mumbai-a neih chu ka chhim ve a. Cancer enkawlna dan thar leh tunlai khawvel technology changkanna hmanga cancer enkawl theih dan tur ruahmanna tha zawk ram pawna zawrh chhuah pui tham te chu an entir a. Mit a tlaiin kan Aizawl ngeiahte hian han hmang ve thei ila chu phai khawlum pan ngai miah lova mahni tapchhak tual zawla in enkawl dam theihna tur a tam hle mai!

Chu conference-ah chuan kan thupui hawngtu chuan India ram hmun hrang hranga cancer tamna district-te a han tlangzarh a. Mizorama kan district neih 8 te zingah Lawngtlai leh Saiha tih loh Top Ten-ah an han chuang vek mai chu a zahthlak duh hle mai. Conference-a ka tel tawhnaah chuan ka la zah tum tak a ni ang. Department of Atomic Energy, Govt. of India-in atom zung zam atanga cancer thlen theitu Mizorama a tam dan hrechiang tura Research Project min pek tan tirh a ni bawk a. Cancer vei kan tamna chhan hmu chhuak turin tan min lak  tir nasa lehzual a. He conference hian Zoram mipuite tana tangkai thei ang bera he research project hi hmang turin tumruhna min siam nasa hle.

Cancer tam chhan
Zuk leh hmuam leh kan chawhmeh duhzawng mak sak tak takte avanga ka, hrawk, chuap leh pumpui cancer tam kan nih chu Civil Hospital, Aizawla cancer veite chanchin chhuitute chuan an hmu chhuak tawh a. ‘India ram hmun tam takah pawh zuk leh hmuam an ti nasa a, chuvangin hei lo pawh hi a chhan dang a awm thei lo maw?’ tih chu zofate rilrua zawhna lian tak awm tlat chu a ni. |henkhatin ‘kan tui tlanahte hian chemicals a tam em?’ tih te, midang ten ‘kan thlai thar eiah hian chemicals atanga siam leitihthatna (fertilizers) a tam uchuak a ni lo maw?’ tih te; ‘state dang atanga kan lakluh thlai rahah te hian atom zung zam keng tel chi mineral a awm a ni lo maw?’ tih te; zawhna tam tak a awm ta a ni.

Cancer tamna chhan niawm tak tak kan dap zingah hian World Health Organisation meuh pawhin cancer thlentu pakhata a lo pawm thlap tawh boruak kan hip luha tel ve tlat mai a hming ‘Radon’ gas chung chang leh Zorama chuap leh thawkna lam taksa peng cancer tamna hian inkungkaihna a neih leh neih loh te, Govt. Zirtiri Residential Science College, Aizawla Radon Monitoring research kan beihna chanchin tawite i han puang zar ve teh ang.

Radon Gas chu engnge ni?
A hmasain radon gas chung chang hi sawi hmasa ila. Radon gas hi kan boruak hip luh zinga tel ve, atom chakna zung zam pe chhuak thei a ni. Hetiang atom zung zam chakna pe chhuak thei chi hi ‘radioactive’ an ti a. Khuanu duan chhuah atanga lo awm, mihringte siam chawp ni hauh lo ‘radioactive’ ten atom zung zam an siam kan dawnah hian 54% lai chu he radon gas-in a siam chhuah hi a ni. Chu atom zung zam avang chuan thawkna dawtah te, chuapahte cancer natna a lo awm thei ta thin a ni. Radon gas hi zial zuk tih lohah chuan chuap cancer thlen theitu nasa ber a ni. Tin, radon gas hi leilung atanga lo chhuak a ni ber a, a lo insiam chhuahna (parent element) Uranium te pawh lei chhungah a tam chuan radon gas pawh a tam a. Uranium laih chhuahna hmunah chuan radon gas avanga chuap cancer bakah natna hrang hrang a thlen dante pawh zir chian a ni tawh bawk. Hei vang hi a ni ang e, kan Khasi unaute pawhin an state a Uranium laih chhuah tur an phal loh tlat ni!

Tin, tuiah a inchiah zawp thei a, kan tui tlan mekah te pawh hian a inphum teuh thei bawk. Kan insakna hmanrua chi hrang hrang concrete, brick, tiles, adt. te pawh hian radon gas hi a lo keng teuh thei a ni tih finfiah a ni. Chuvangin, maurap in ai chuan Assam type (tile bang) in chuan radon gas a chhungkhung tam tura rin a ni a, concrete hmanga in sak phei chuan a nei tam leh zual ang. Tin, lei khi (fault) leh min tamna hmunah te radon gas hi lei chhung lam atanga lo chhuak nasa tura ngaih a ni bawk. Serchhip pa hovin Mat fault-in an khua a tan tlang avanga cancer tam thei tur nia an ngai pawh kha a scientific khawp mai!

Radon gas hi engtinnge
a hlauhawm theih?
Radon gas hi kan boruak hipah hian awm ve tlat mahsela tihbaiawm em em a nih loh chhan chu boruak che velah hian a insem darh zung zung a, hlauhawm thamin a awm lo. Puk chhungah te, lei chhungril atanga thil laih chhuahna (mines) ah te hian a tam duh a, boruak che vel a awm loh avangin a awmkhawm duh hle.

Uranium an laihchhuahna khura thawk hrang hrangte hrisel dan an lo zir tawhna atangin radon gas hi chuap cancer thlentu a nih theihzia finfiah a ni. Kan Mizo pasal thain huaisen taka Puk pakhat a luh tlang hnuah lukawlh rawtin a na an tih te pawh kha he radon gas vang hi a ni ve thei ang em? tihte pawh a ngaihtuah theih awm e. Chuvangin, thlasik laia inchhung kan han khar khip tlat maite hian inchhunga radon gas pawn lama a chhuahna tur kha a dang tlat a, boruak tha lo kan lo hip tam phah a ni.

Radon gas hi a tam lama zira cancer a thlen theih dan India ramah hian bithliah chiah a la ni lova (case-control study neih a la ni lo). Chutih laiin Europe-ah te, North America ram leh China ram atanga zir chianna an neihah chuan a hlauhawm chin an bithliah a, hei hi khawvel hmun tam takah pawh a hlauhawm chin nia pawm a ni. Chu tehna bithliah chu 200 Bq/m3 a ni. Radon gas tlemna hmunah pawh he gas vang hian chuap cancer vei an awm tih hmuh a ni tlat bawk si a. Mei zuk leh vaihlo atanga siam chhuah te nena an tan dun phei chuan nasa lehzualin taksa tih chhiat hna an thawk thei a. 200 Bq/m3 aia a tlemna hmunah pawh zial khu nen chuan chuap cancer a thlen hma em em a ni. Scientific data tunlai thei ang ber neihah chuan hriselna khawih pawi thei lo tur chuan in chhung khurah hian radon 100 Bq/m3 aia sang lo a ni tur a ni a. A lo sang ta a nih pawhin 300 Bq/m3 chu a pel tur a ni lo hrim hrim tiin WHO chuan ngaihdan a siam. Mizorama district 8 ah heng radon gas awm dan hi chhui mek a ni a. Radon gas hlauhawm theih dan kan tarlan tak atangte hian India rama chuap cancer vei tamna ber district, Aizawl district dinhmun hi i han chhui dawn teh ang. District dang dinhmun pawh a remchangah kan la tarlang ang.

Survey Method
Aizawl district chhunga Radon Monitoring Survey kan neih dan chu hetiang hi a ni. In hrang hrang 60-ah heng radon gas lo chhinchhiah thei khawl hi dah a ni a. In sak dan hrang chi hnih, R.C.C. leh Assam type-ah hian a then full concrete leh half concrete te, tin, assam type-ah pawh a bang tiles, dap leh thing te, rangva hmanna te thliar hran thlap a ni. Sik leh sa hun hrang hranga radon gas in chhunga a awm dan hriat nan nipui fur leh thlasik laiah te heng khawl hi thlak a ni thin. In chhawng tamnaah chuan chhawng hnuai ber atanga dahin chhawng chung lam nen he gas awm dan inthlauhna zawn chhuah tum a ni bawk. Kan khawl hi ni 90 aia tlem lo in chhung ceiling-ah khai a ni a, chumi hnuah laboratory-ah gas tam dan enfiah a ni thin. Tin, tih dik loh awm thei ven nan khawl dang hmangin in chhung leh a vela radon awm dan teh a ni bawk thin.

Result
A chunga tarlan zulzui-in Aizawl district chhunga radon gas awm dan chu ngun taka thlithlai a ni a. A tlangpui thuin in chi hrang hranga survey neih tawhah chuan in chhungah radon gas awm a sang vak lo tih hmuh a ni. Nipui, fur leh thlasik khaikhinnaah pawh thlasik laiin radon gas tam lam a sâng ber a, chu chu concrete inah a ni. Chuta a tam lam chu 130.80 Bq/m3 a ni a, sik leh sa danglamah pawh a tlangpuiin in hrang hrangah 30 atanga 100 Bq/m3 a ni ber. Chumi awmzia chu cancer thlen thei tawk radon gas chu (boruak chu) a awm hrim hrim tihna a nih chu. Khua a vawh avangin thlasik lai hian kan tukverh leh ventillation te kan lo khar tam bik a, hei hian radon gas hi inchhungah a khawl tam thin niin a lang.

Amaherawhchu, Mizoramah hian thlasik leh fur hunah te boruak a inthlak nasa lutuk lem lova, chuvang chuan radon gas tam lam pawh hi fur leh thlasikah pawh a inthlau vak lem lo va. Concrete in hi a tlangpuiin a phui thin a, chubakah in sakna hmanruate hian radon gas an lo ken tel theih ve avangin R.C.C. inah chuan radon gas a tam zawk tlangpui. Assam type-ah pawh tile bang hian radon gas a keng nasa ber a, tile (asbestos) hi radon gas siam chhuak thei a nih vang a ni. Amaherawhchu, assam type in chu boruak luh leh chhuah theihna a lo tam tlangpui a, in chhung boruak che vel a inthlak reng avangin concrete ai chuan a sang lo tlangpui. Tin, Aizawl khaw chhungah chuan lei khi (fault) awmna hmun te zir bing bik a ni a. Hunthar fault leh Theihai lui (Sihpuiruam) fault-a in te chu hmun thenkhatah chuan radon gas tlem hle mahsela a tlangpuia lak chuan hmun dang ai chuan radon gas average a tam a ni.

Engtingnge kan inven tak ang
Aizawl district hian mi cheng tam lam a zira chuap cancer vei tam lamah India ramah mipa leh hmeichhia-ah pakhatna a hauh ve ve a. Kan doctor thiamte chuan an zir chianna atangin vaihlo leh a kaihhnawih thil leh kan thil ei in fimkhur loh vang a ni tih an chiang a. Chutih laia Radon gas-in a lo belhchhah phei chuan hetiang dinhmuna kan ding hi awm lo lem love. Chuvang chuan radon gas laka kan inven theih nan leh chuap cancer a lo tlem nan hetiang hian hma i la teh ang:

1.    In sak dawnah in chhunga boruak che vel (air circulation) tam theih dan hisap tel tur
2.    In chhung khar phui mup reng tur a ni lo. Zanah mut lai pawhin tuhverh leh ventillation te hawn hram a tha.
3.    Cooking gas hian radon a pai tel ve avangin in chhungah gas leak a tam tur a ni lo.
4.    Zuk leh hmuam lakah inthiar fihlim tur.

- Dr. B.Zoliana,
Zirtiri Science College

Ka hre reng che u asin!

Ka pi leh pu duh takte u, thima ka awm mi hruai chhuak tura ka awmna hmun thim lama in ban in rawn phar duh avangin in chungah lawmthu ka sawi e. Ka awmna puk kha a thim em a, theihtawp tak meuha eng min chhitsakin awmzia a nei ta lo deuh a nih pawhin in chunga ka lawmna hi a nep chuang lo tih vawiin hian hrilh che u ka duh a ni. Kawng hrang hranga mi hlawhtlingte hming leh an thiltih ka theihnghilh rem rum tawh hnu pawh hian, nangni chu mi chhertu in nih miau avangin ka theihnghilh thei lo che u a, in  thiltih tha zawng zawng leh in tih tha lo deuh chenin ka la mitthla iar iar thei tlat asin!

Thil hrethiam muang tak ka ni chunga mi chawikan tuma tum tam tak in sawi ngai in sawi peihte kha ka la lawm reng a, in thiltih kha ka la  ngaisang reng a ni tih hi a mal mala hrilh che u ka la chak reng nia. |um khat in sawiah ka’n man nghal lo phawt a, mawl zawk leh hriatthiam sam zawka mi hrilhfiah dan tur uluk taka in han ngaihtuah hnua in thu sawi ka’n hrethiam ve mial kha chu a hrilhtu nangni meuh pawh kha in lawm ve hle thinin ka hria.

Dan zawh famkimna ang renga kan awmna class-a lo luh a, period khat luah kim hrim hrim tum khan in hun lo hmang ral thin ta mah ula, in hlawh chu in la tho ngei ang. Mahse chutiang ngaihtuah lo a, thiamchanna mawlmang thlahlel lo a, kan tana in inpekna kha a lo va ropui em!

Kan zirtirtu in nih chhung khan in pay scale kan hre lo a, in in leh lo that leh that loh pawh kan ngaihtuah lo. Khawtlang tana mi zahawm in nih leh nih loh te, Kohhrana in chanvo te kha kan hria a nih pawhin nangmahni kan ngaihsan phahin kan ngaihhniam phah lo che u tih tun thleng hian ka la chhuidawn thei reng. Mahse hei zet hi chu ka la hrereng mai - mi in zirtir uluk peih leh peih loh dan hi chu. In mi zirtir thiam chiang tak mai a, ngaihnawm leh hriatthiam awl taka min han zirtir a, kan man leh leh man loh hre chiang tura nelawm taka kan tih ve in han thlir kual a, hma kan sawnna lai tur min han hrilh kual zat zat peih mai thin kha chu kan chhuang che u a, kan ngaisang hle thin che u a ni. Kan class-a in awm chhung zawnga thil dang zawng dah bo a, keimahni tan liau liau a in inpek pumhlumna kha ka dam chhung hian ka ngaihlu reng dawn ta a nih hi.

Pastor chu inchai chak a nih leh nih loah a ropuina an teh ngai lo a, pastor tih awm a tih leh tih loah te, pastor tih loh awm laka a intihbawrh ban leh bawrhban loah te an teh zawk thin. Hetiang kawngah hlei hlei hian ka ngaisang che u. Zirtirtu in nihna hrereng a, zirtirtu tih awm tak in tih mai thin avang hian ka zah tak zet che u a ni. In bank account-a pawisa awm zat aiin in zirlaite min ngaihven zawk a ni tih tum tam tak in lant$r a, hausak pawh tum hran loin ‘mi thiam’ kan la nih ve theih dan ngaihtuah khan in hun in hmang thin kha a ni a. Tunlaia ‘sum avanga engkim ti thei’-te hian in ropuina kha an hmu thiam dawn si lo erawh hi chu a manganthlak thlawt mai! Mahse nangni meuh kha chu mi'n engtin nge an ngaih che u tih vel mai maiah in buai lo a, ‘kawng dik’ in la zawh zel em tihah khan in inenfiah mai thin a nih kha le.

Ka ngaihsan lehzual em emna che u kha chu lehkha mi thiamtir in tum tak takna kha a ni. Board exam-a kan school pass percentage hisapin min zirtir ngai lo a, exam-a chhuak tur dap khawm a, chumi mila mi hrual mai kha in duh ngai lo a nih kha. Zirlaibu uluk takin min zirpui a, hriat awm zawng zawng min hrilh a, chumi hnua kan pass-na division chu a sang viau ta lo a nih pawhin in hnathawhah in lawm tho thin a nih kha. Mahse in lo chhuanawm ka ti. A chhuak tur dap khawm a, chumi lai te mi zirtir a, hming­thatna hlawh kha in thlahlel lo a, kan lehkha zir zelna tura pawimawh mi hriat tam t$r in lo tum kha kan tan a hlu a ni.

Vawiin September ni 5, Teachers’ Day-ah hian ka tana in lo thawh rimna zawng zawnga lawmthu sawi pahin chibai ka buk theuh a che u. In awmna hmun apiangah mite tana eng chhitu in nih thinna kha chhunzawm zel turin duhsakna ka hlan a che u.

- H. Lallungmuana
Sherlock Holmes Cabin, Tlungvel

Mizo sakhua

Mizovin Pathian kan hriat dan chuan Pathian chu min siamtu, engkim tithei, engkim hria, engkima awm, mi thate malsawmtu leh misual hremtu a ni tih kan hria a. A hmingah chuan 'Pathian' kan ti a, vana awm niin kan hre bawk. 'Chung Pathian' kan ti deuh kher thin a ni. Kan thuthlungah chuan 'Sem sem dam dam, eibil thi thi' tih a ni a. Chuvangin Mizo zingah hian mihausa leh awmthei deuh te chuan an thil neih te hi mi dangte tawm theih zawngin an hmang a. Vawk an talh te, Sial an chhun te hian mipui vantlang eiturah an ngai a ni. Chuvangin, Mizo zingah hian mi rethei leh mipui vantlangte hian neinung leh hausa zar an zo nasa em em a ni.

Pathian hi an zah em avangin Nu leh Pa hming kan sawi hreh ang deuh hian amah biakna lamah chuan 'SA' tih a ni a. Sabiak, tih hi Pathian bia tihna a ni a, chuvangin amah biakna chu 'Sakhua' tih a ni. Israel ten Jehova tih an hreh a, an zah a, 'JAA' an tih ang deuh hi a ni awm e. Chuvangin, Mizo Pa dik tak chu an puithu em em a, an fimkhur em em bawk. Thil tha lo, Pathian huat zawng nia an hriat chu an tu leh fa te pawh an zirtir ngun em em a ni. An thil hriat chian, Pathian huat zawng nia an hriat te chu an chhinchhiah tlat a. Tual thah te, uire te, rannung pawi khawih lo (Sahuai te, Hauhuk etc) sawisak te, vantlang kawng tih hnawk te, ramri a ruka sawn te, tawng tlahawlh chu hram tlahawlh an ti a, mi anchhe lawh te, nula ngaih chin luat te, chutiang chuan 'thianglo' an tih chu Thuthlung hluia kan hmuh nen hian a inang em em a ni.

Khuavang
Nitina min vengtu leh kan nun dan hretu chu 'Khuavang' an ti a, Thlarau Thianghlim kan tih ang hi a ni awm e. Malsawmna dawn an duh chuan 'Khua leh vang a awm ang chu' an ti thin. Pathian pawi khawih hlauva kan puithuna (superstition) a dik avang hian hnam dang aiin kan nungchang pawh a thain a danglam a ni an ti thin. Kan Pathian hriat dan pawh hi a dika an hriat avangin Pu Buanga te pawhin kan Bible an lehlin lai khan 'God' tih chu Pathian tiin an lo dah ve ta a ni. A hming tak hi pehhelin 'Khuanu' an ti bawk thin a. Mizote hian Pathian hi kan lo zah em em a ni. Chuvangin, amah kan biak dan pawh 'Sakhaw bia' kan lo ti ta a ni. Min hmangaihtu a nih erawh chu kan la hre tawk lo hle. Lal Isua kan rin atangin Pathian chu min hmangaihtu, Hmangaih Pathian a ni tih kan hre ve ta. Ringtu hmasa te pawh khan hlauhna aiin hmangaihtu a nih an lo hre ve ta a. "Entu a lang ta Isua" kan lo ti ta a ni.

Sakhaw biak dan
Pathian bia ti lovin Sakhaw bia kan ti thin a. Sakhaw biak nana an hman ber chu Vawkpa a ni. Hmanlai chuan khum aiah Vawkpa sutnghak an dah a, chu chu sakhaw biak nan an hmang a, kan hmuh ve chinah chuan vawkpa an vulh lai an talh tur apiang sakhaw biak nan an hmang thin a. Ka naupan laiin kan nu leh pain sakhaw biak nan kum tinin kan vawkpa sum nga vel hi an hmang thin a. Ka pa hi a pui thu em em mai a, Pathian thu kan awih hnu pawhin vawkpa-a sakhua a biak dawn chuan kan unauzain khum aiah min
thut tlartir a. Zu tak tak ni lovin zu lem an siam a, haite (bur liang nei) ah a dah a, kan thla hual nan min intir diat diat thin a ni. Kan vawkpa talh pawh chu a zangthlur leh a sa tha, ruaitheh nana kan hman loh te chu kan khum zawn the-hlânah an dah vek a, chulai chu 'saban' an ti a. Nikhat a ral hma chuan khawih thiang lo a ni a, khua a lum deuh chuan a rim pawh a nam deuh thin a. Sa biakna a nih avangin ka pu Tirhkoh Zaluaia chuan a sa pawh a ei ve duh ngai lo. Pusachawn an tih, a ke pawh hawn a thiang lo. Hei hi Mizo (Luseiin) sakhua kan biak dan chu a ni.

Inthawina
Mizo chuan kan hlauh ber chu Ramhuai a ni a, chu chuan min khal thin a, kan dam lo thin a ni, an ti a. Chuvangin, kan inthawina hmingah chuan, Arkhal, Vawktekhal, Uikhal, Kelkhal an ti thin a, an hlauh ber chu Kelkhal hi a ni. Chu chu kela inthawi tihna a ni. Kei pawh ka naupan laiin sikserh ka vei a, Uikhalin min thawi a, ui thisen chu ka kaizaah te, ka kiukawnah te, ka thinhnunah te puithiamin a hnawih a ni.

Hei hi sakhaw bia ti lovin inthawi kan ti a, ramhuai tlawnna a ni a, kan hlauh ber chu ramhuai a ni. Ramhuai hi kan hlau em em a, amah tlawn nan kan ui leh ar leh ranin kan in thawi thin.

Heng bakah hian Pathian tih lawmnan kan ti a, Vanchung khal, kan ti a, Arpa hluisenin ramhnuaiah kan inthawi bawk thin a ni. Hei hi chu kan damloh vanga ti kan ni lo. Pathian awma kan rin avangin amah tihlawm nana tih a ni a. Chuvangin, Mizote hi 'Ramhuai bia' min tih chuan a dik lo, ramhuai kan be lo, kan hlauh vangin a hnenah kan inthawi thin a ni.

Kan Zosapte an lo chhuah khan "Lal Isua in rin chuan ramhuaiin a tina ngam tawh lovang che u, ramhuai aiin a lal zawk" an rawn tih khan mi tam takin an hming an pe a, Lal Isua an ring ta a. Hun rei vak lovah Mizoram hi Kristian ram tih a ni ta a ni. Chuvangin a tir atangin ramhuai chu an be ngai lo, 'Pathian an bia a, ramhuai erawh chu kan hlauh em avangin a hnenah kan inthawi mai a ni. Sakhua kan biak tak tak chu Pathian, Chunga Pathian, kan lo tih thin hi a ni.

Ka pa hi Mizo sakhua a biak lai chuan a puithu em em a, thianglo nia a hriat chu kan tih a phal ngai lo. A chang chuan mikhual biak te a phal lova, a chang chuan pum tlawh te a phal lova, a chang chuan kawmchar kawngkhar te hawn a phal lo tlat thin. Lal Isua a lo rin ve chinah chuan kan tluk ta lo hle a ni. A thih pawhin a Bible englai pawha a pawm reng leh a chhiar thin chu a ruang chungah, a thinhnun zawnah ka dah a, kan phum tel a ni. Pastor ka ni tawh a, mak in ti hlein ka ring.

Mizoten sakhua tia kan lo biak hi Pathian tak tak, Thuthlung Hluia mi hi a ang viau hian ka hria a, amaherawh chu kan inchhunga kan unau zaa, Sakhaw biak nan zulem kan han in chu Lalpa zanriah Sacrament pawh min ngaihtuah tir a ni.

Vawi khat chu Saprama ka zin lai khan Summer School-ah College zirlai zahnih vel hi chawlhkar hnih kan zirtir thin a. Tuk khat chu Mizo Kristian kan nih hmaa kan rin dan min sawitir a, an hotu chuan 'Serampore-a Mizo naupang danglam bikzia mak kan ti thin a, tukinah chuan a chhan ka hre ta' a ti hial a ni. Lal Isua khawvel entu chu kan lo nei ta a, engah chuan thima kan hlauh thin chu kan hlau ta lo a ni.

"Ram zawng zawng chungah khaw thim tak a leng
Entu a lang ta Isua. Halleluia Amen.

- Rev. Dr. H.S. Luaia

Page 1 of 18

  • «
  •  Start 
  •  Prev 
  •  1 
  •  2 
  •  3 
  •  4 
  •  5 
  •  6 
  •  7 
  •  8 
  •  9 
  •  10 
  •  Next 
  •  End 
  • »