Vanglaini.Org

Friday, Sep 03rd

Last update:11:46:46 AM GMT

Headlines:
You are here: Home Articles Mizo te leh venhimna hna

Mizo te leh venhimna hna

E-mail Print PDF
Tun hnaiah Mizoram Police ten Commando an nei thar ve tih thu kan hriat hian India rama venhimna (security sector) lama Mizote dinhmun mi ngaihtuah chhuah tir a, kan dinhmun hlui te en letin hma kan sawn theihna tur nia ka hriat te kan thailang ve ang e.

Sipai lama kan hnuhma
Mizote hi hmanlai chuan indo thin hnam kan ni. Khawvela hnam hruanghruau leh indo hrat khawkheng, Red Indian-te angin khawvelin min hmelhriat lo mah se, hnam tihbaiawm tak, mi kawlhsen (savages) leh lu la hnam (head hunter) tia hriat lar kan lo ni ve tawh thin. Mizo mipa chuan ralthah tam te kha ropuinaah ngaiin, ‘Mipa leh arhlui sen chuan dam rei kan tum vak hlei nem’ an ti thin. Kan ral hratna kha a tha zawnga hmang lovin mahni leh mahni indo nan kan hmang thin a nih kha. Mahse, Kumpinu in min awp tak hnu khan kan ral hratna leh indo mi kan nihna, keimahnia in phum kha an hmu ru reng a, a tha zawnga min hman sakin Feren ram run (French ram kal 1917) ah te min hruai a, ral tak tak erawh kan zuk bei ve lem lo naa kan hming erawh tha takin kan chher a nih kha. Abhor runah te hial kan tel chho ve ta zel a. Mizo tlangval tam tak sipaiah lutin Indopui pahnihna a lo chhuah khan sipai a lut ve lo ho Volunteer Brigade, Biate Sipai (Lushai Scouts) angin hmingtha takin kan chher leh a. A hnu lamah pawh India ram sipai hrang hrangah (regiment leh rifles) kan awm zet zut thin a nih kha.

Kan nula ten min lehthal
Tun hma Mizo tlangval ten an rorumna leh hruanghruauna hmanga India ram an dâp chhuah hnuah tunah chuan kan nula ten an awm nemna leh an kut damna hmangin India ram an dâp leh tan ta. Mizo Nurse te chu Nurse thaa ngaih niin hmun hrang hrangah an in zar pharh chho zel a, India ram mai ni lovin khawvel ram dangah te hial an in zar pharh ve ta. Mipa lamin tun hma lam khawvel ram dang kan dai ve theihna sipai lamah hian tan kan lak a tul hle dawn a ni. Tun hnai chho hian sipai tur leh sipai tlak kan tlem ta deuh nge ni? Officer chin angah pawh kan tam em em hran lo. Chuvangin hnam huaisen leh tlawmngai nia inchhal, vai ho hlauh lohna rau chhah tak chang inti Mizo tlangvalte hian India ram venhimna lama kan theihzia lan tir in tum teh ang u hmiang. Mizo te hi vai ho aia hnam huaisen leh inti pa zawk hnam kan ni a. Mahse, tun thleng hian India ram venhimna lama kan chhuanvawr, National Security Guard hnuaia Black Cat Commando-ah Mizo ten sulhnu sawi tur kan nei mang lo. Kum 2008 kum khan Mumbai hel beihnaah Mizo tlangval Captain a tel ve an tih tlang thuthang deuh kha Mizo mipui ten kan hriat theih chu a ni deuh mai a ni. Mizo mipa ten nula te lehthal a hun ta e.

Hna tau a tet tan
Ram venhimna lamah hian hna tau a tet chho mek a. Khawvelah hel an pung a, rawlrala chetna hluar zelah hian India ram pawhin venhimna lam a uarin a uluk telh telh dawn a, tunah pawh hian a insang mar chho leh mek a ni. India ramin ei leh bara hma a sawn hnu phei hi chuan India ramah khawvel huap thil tih pui tham pawh a tam tawlh tawlh ang. Mi pawimawh an pung a, ven tur an pung zel a, dawr changkang leh hmun pawimawh a pun zel rual hian venhimna lam hna pawh a pung zel a ni. Inkalpawhna thang zel ten rel leh thlawhna lama venhimna hna a ti pung zel bawk. Tunah pawh IPS indaih lohna a nasa lutuk a, a bika lak hial rawtna a awm tawh a ni. Chuvangin kan Mizo tlangval hetiang lama tui mi tan puanven sawi chhin a hun e.

Kan tlin ve dawn em ni?
India rama sipai leh police forces tha ber ni tur hian thil awlai tak chu a ni hauh lo. Kawng thenkhatah chuan harsatna chhuanlam tur ting zawng kan ngah teh meuh mai. Kan pianto te vai angin a tha ve si lo kan ti a ni thei e. Nia, Mongolian hnar bawng leh chawn ping tak niin, san zawngah vai ekbathlar sang tak takte ang ni ve lo mah ila kan tan kawng awm tho. British sipai huaisen tha chhuanvawr chu Gurkha sipai an ni tlat nia mawle! Anni pawh hi a san thu-ah chuan an sang teh vak lo, an pianto pawh Mizo ang ve tho an ni. Sap sipai ruakhau tha tak tak zingah chuan sitawm mai awm tak an ni. Mahse, sipai tur chuan a pawimawh chu inpekna leh huaisenna a ni miauva, chu chu Gurkha hovin an neiin an hre tlat.

Tlang mi te hi hnam huaisen kan ni deuh reng nge maw ni. India ram sipai tha chhuanvawr zinga mi chu Kumaon Regiment an ni a. An huaisen lawmman (gallantry medal) dawn te chu a tam ngang mai. India ram sipai lawmman sâng ber Param Vir Chakra leh Ashok Chakra thahnem tak bakah a dang tam tak an dawng tawh. Tin, Naga regiment (Kumaon Regiment nen hian an in peizawn a) pawh hi India sipai chuanvawr zingah an tel ve ni ngei tur a ni. Bangladesh indo (1972) leh Kargil War te khan an tel tir a. Mizote hian huaisenna leh inpekna avangin kan theih loh bikna tur a awm lo reng reng.

Kan neihsa atang hian
Tunah chuan Mizoramin Commando kan nei ve ta bawk a, hel beihna leh ramhnuai indo dan zirna India ram pawha lar pha, Indian Army ta, Counter Insurgency and Jungle Welfare School (CIJWS, Vairengte) ah te hian kan Police te hi tat hriam chhunzawm ta ila, India ram state dangte pur theih/pur thamin kan tat hriamin kan thuam thei ngei ang le. Tin, CIJWS a lo rem ta ngang lo a nih pawhin keimahni ngei pawhin hetiang hel beih zirna hi kan din ve thei lo em ni? Keimahni tan mai ni lo India ram Police ten hel beih leh ramhnuai indo zir nan an hman theih leh hman duh tur hian engvangin nge Mizoram hian a tih theih loh bik ang? India sorkar tih turah chauh kan dah dawn em ni? Mizoram hian India ram huap pawha Police force tha, inthununna nei tha, thuawih leh hel bei thiam a sawi zingah hian Mizo police te hi an lam chhuah fo theihna turin tan kan la thei dawn lo'm ni?

Amaherawhchu
India rama Police force/sipai tha ni tur hian harsatna erawh paltlang tur kan ngah hle ang. A hmasa berah chuan Mizote mahni ram (Mizoram) ngaina chi kan lo ni kher a. Tin, mahni ram chhunga kan awm theih loh pawhin a huhova inhmuhkhawm leh intawllen nuam ti chi kan ni. India ram venhimna tha huang chhunga lut tur chuan mal tlat nun pawh kan zir deuh a ngai ngei ang.

Tin, hnam dang palzut leh an hnam tih dan zah sak loh mai mai te kan ching a. An duh loh zawng leh tih dan ang lova an rama nun tlat mai te kan ching hle. Kan ram leh hnam tih dan a inang lo tih hriaa kan zah sak ve fo a tul. Vairamah ui an tam tih avanga an hmuh laia talh thawrte hi a mawi ber lo. An huat leh ten zawnga awm luih loh hram hram a him.

A tawp berah chuan, Sipai leh Police Force hna hi tih namai a ni hauh lo. Hna hmuh loh hnawhkhahna atana hman mai mai chi a ni bawk hek lo. A tui chilh lo leh thawh tak tak inhuam lo tan chuan India ram sipai tha leh ropui nih hi thil awlai a ni lo. Mipa taka hrehawm leh thih pawh huam a, mahni nun thapna a nih avangin a namai lo tak zet zet a ni. Phunchiar leh mi tihtam lutuk tan luhna chi a ni hek lo. Israel sipaite indonaa kal tur, Gideona’n hlau leh khur chu kir leh rawh se a tih ang khan, mi dawihzep, zelthel leh ti mai mai tur tan kalna chi a ni lo. An chhungte tan pawh khawi hmunah pawh raltitna leh hmun hrehawm bera an tirh dawna lo phun loh leh hnial loh a ngai. Phun leh tur chuan tir lo law law mai rawh se.

- C.Lalengkima
Diplomacy and Disarmament Division, J.N.U., New Delhi