Saturday, May 18th

Last update:02:37:12 PM GMT

You are here: Home Articles Chhinlung tih thin hi - B. Lalthangliana, Chhinga Veng

Chhinlung tih thin hi - B. Lalthangliana, Chhinga Veng

E-mail Print PDF
Tun hnai deuh hian ‘Chhinlung’ chungchang ziak leh sawi thar a ni a. Pu H. Thangluaia te, Rev. L.Rema te leh Pu Malsawmtluanga Fanai (China) ten an ziak hlawm a; Local TV-ah te chhuah a ni bawk a, a hmun ngei tlawha insawi te pawh an awm a. A ngaihnawm hlawm hle a. Ka lo zir ve dan tawi deuhin sawi i lo tum teh ang.

Khawvel ram hrang hrang daidara awp thin Sapho chuan, ram an va awp khaw hming chu a ri an hriat danin, an hawrawpin an ziak zel a. Mahse a ram neitute an lo thangharh a, anmahni lam dan ngeiin tam tak an thlak ta a. Entir nan, Bombay-Mumbai, Peking-Beijing, Rangoon-Yankon, Aijal-Aizawl a la tam mai, duh tawk mai ila.

China ram map hlui deuh ka hmuh ve phak tawkah chuan ‘Sinlung’ tih khaw hming hi a awm ngei a, mahse ‘Chhinlung’ tih chiah chu kan hmu ve lo. Atlas of the People’s Republic of China, Beijing, 1989-ah chuan ‘Xinlong’ tih khaw hming pahnih a awm a; ‘Xinglong’ tih khaw hming pu phei chu sawm leh panga (15) lai a awm tih kan hmu a, ‘x’ tih ‘sh’ anga lam rik tur a ni nghe nghe.

Thawkkhat lai khan Seminar kan neihhonaah ‘Pâng’ chanchin chhuitu officer pension pakhat chuan, Internet-ah ‘Pang’ tih hming nena inhnaih a tamzia a sawi a. Mahse fimkhur a tulzia hrilh a ni. Tin, Thuthlung Hlui-ah ‘Tahana’ a awm avangin (I Chronicle 7:25) tunlaia Kawlphaia ‘Tahan’ khua nen sawi zawm chi a ni hauh lo. Malaysia leh ram dang dangah pawh ‘Tahan’ tih hming pu internet enin a thahnem hle.

South East Asia ram hrang hranga tlangmite chenna thingtlang khuaah kal ila, thing leh mau leh di hmangin in an lo sa a, leikapui an lo neih ve avangin ‘Kan an puite an ni’ tih ngawt chi a ni lo. Ruah tui tlak dan te, sik leh sa te leh a boruak te a thuhmun chuan thing leh mau leh ram hmul to a inang deuh zel thin a. Chutiang ram leh hmuna chenghote chu an in leh lo din dan te a inang thawkhat zel lo thei lo tih kan hriat a tha awm e.

YMA leh MUP ten flag-a an hman rawng a dum, a var leh a sen te hi Mizo ta angin kan pawm a, a sual lo awm e. Mahse heng rawngte hi khawvel khawiah pawh ‘Primitive society colour’ a ni hrim hrim a, Mizo ta bil a ni lo. ‘Siapsuap’ te pawh hi khawvel hnam eng emaw zatte hian an mawl lai chuan an hmang deuh vek a tih theih a, a hming an vuah erawh chu a dang hlawm.

Hetianga ngun deuh tak, zau deuh hleka kan dap a, kan thlir vel hian, ‘Chhinlung, Sinlung, Xinlong, Xinglong’ tih te hi a ziak dan te, a lam rik dan te inhnaih hle mah se, a inang chiah tih ngam hi a har em em a, thil ‘inang’ apiang hi a ‘thuhmun lo’ tih kan hriat a pawimawh tak meuh a, kan zir chian a, kan chhui taimak a tul.

Pahnihnaah chuan, Chhinlung puk atanga chhuah thu pi pute thukhawchang hi lo bih chiang leh deuh ila. Pastor Vanchhunga te, Pu K. Zawla te, Pu Zatluanga te, Pu Lalmama te leh Pu Lalsuaka te hian tawi deuh te tein an ziak ngei a. Rev. Liangkhaia hi chuan a ziak ve lo a, a ziak anga tarlan hi tun hnuah a lehkhabuah mi dangin an belh a ni tih kan chhui chiang tawh nghe nghe. A ziaktute sawi dan tlangpui chu, “Chhinlung puk atangin hmanlai chuan mi an lo chhuak nguah nguah a. Tam tak an chhuah hmu chuan Ralte ho an lo chhuak ve a... an bengchheng lutuk a... a vengtu chuan a khar ta a ni,” tih a ni tlangpui a. I han bel chiang deuh teh ang.
University-a zir thin dan chuan, tun hma kum 6,00,000-12000 kha Old Stone Age, tun hma kum 12,000-9,000 kha Middle Stage Age, tun hma kum 9,000-5,000 kha Later Stone Age or Neolithic period an vuah a, hei hi West Asia dinhmun a innghat a ni a, khawvel hmun dang nen chuan a inang chiah lo mai thei tiin mithiamte chuan an ngai a. Tichuan a tawi zawngin, Old Stone Age leh Middle Stone Age-ah chuan mihringte hi pukah an la cheng a, lung hriamhrei hmangin ramsate thatin ei an zawng a. A hnuhnung ber Neolithic Period (or Later Stone Age)-ah chuan puk atangin an chhuak a, thlai an ching tan a, ran an vulh tan bawk a, bel an vaw thiam ta bawk a, an lung hriamhrei hman te pawh a lehlam lehlamin an tat hriam thiam tawh bawk. Kan chhinchhiah tur chu, heng hun hmasa pahniha an chenna puk hi a vawh lutuk loh nan leh thli thaw a nat lutuk loh nan, chhim lam hawi puk vek a ni zel.
Hetianga khawvela history zir dan kalhmang nen kan en zawn hian, pi pute thukhawchang anga Chhinlung puk atanga an lo chhuah hian, ‘Neolithic Period’-ah kan thlahtu bulte chu an lut ve niin a lang a. Amaherawhchu, thil buaithlak ta chu, “Ralte an lo chhuak a... an bengchheng lutuk a... a vengtu chuan a chhin leh ta...” tih hi a ni. Mizo hnahthlak chi, chipeng leh chi tepeng (clan, sub clan, sub sub clan) ten hming bik an neih tan hun nia lang chu, Thân tlang leh Run kam vela an khawak hun, kum 1250-1400 AD vel niin a lang lawi si a. Chuvangin, he pi pute thukhawchang hi a titi hle a tih theih awm e. Mahse han hnawl ngawt chi chu a ni hauh lo thung.

Tichuan, Mizo hnahthlak hrang hrangte hian an chhuahna bul chu, ‘Chhinlung, Sinlung, Khul, Khur, Khol, Hurpi’ niin pi pute thukhawchang atangin kan hre hlawm a. Tin, Kawlphaia an awmho atanga thlang an tlak dawnin Khampatah Bung an phun tih Lusei te, Hmar te, Halkha te, Lai te, Gangte te leh Dai pi pute chuan an sawi theuh bawk a, a dangte pawh an la awm mai thei e. Franceosea Polleta leh James M. Jasper te chuan, “Kan inzawmna bul emaw, a chhan emaw kan hriat hi a dik leh dik loh lam aiin inzawm nia pawmna thinlung hi a pawimawh zawk a ni,” an lo tih hi a dikin a pawmawm ngawt mai.

A enga pawh chu ni se, Mizo tobul hre chiang tur leh chhui chiang tur hian hmabak kan la ngah hle rih zawng a nih hi. Amaherawhchu, Mizo tobul kan chhui hian mi sawi kan hriat ngawt te, lehkhabu kan chhiarte hi a ziaktu chu ngun taka zir mi a ni em? Mi thil chik mi a ni em? A lehkhabu chu Standard text a tling em? a authentic em tih te ngun taka en chungin, thu dik aia awn lam nei emaw, uar lam leh sawi nep tum lam emaw a nei em tih te hriat hnuah chauh hman ni sela; lehkhapuan var chunga ziak apiang hi a dik lem lo tih hre chunga rinchhan kawngah fimkhur a tul. Hah leh thawhrim thu sawi loin, Mizo tobul hi i chhui zel ang u.
  • Latest News