Sunday, May 19th

Last update:02:37:12 PM GMT

You are here: Home Articles 'Mizo tihin tawng a nei lo' tih kha

'Mizo tihin tawng a nei lo' tih kha

E-mail Print PDF

Tunlai hian tawng lam thu ziak a awm zauh zauh a, a tihzia hle. Pu Lalawikunga ziah, ‘Mizo tihin tawng a nei lo’ (Vanglaini, 1&2 April 2012) kha ngun deuh takin ka lo chhiar ve a. Kan zir ve dan tlema han ziak ve ka tum a ni.

A ziaktu hi a hmanhmawh deuh emaw ni, a thu a inluhkhalh nasa hle a, a sawi tum ber tak hriat a har viau. He article tawi deuh takah hian, ‘Mizo tawng a awm lo, Mizo tihin tawng a nei lo’ tih lam hawi hi vawi nga (5) a ziak a. Tin, ‘Lusei hnam tawng bil liau liau a ni’ tia ngaih theihin vawi li (4) emaw a ziak bawk a. He thu ziak hi a chingchivet deuh avangin, kan tarlan tak hi a sawi tum ber niawm hi, a sual lo ang chu maw!

Capt. T.H.Lewin-a ziak, The Hill Tracts of Chittagong and The Dwellers Therein With Comparative Vocabulary of The Hill Dialects, 1869-ah chuan Mizo hnahthlak Hrangkhawl, Biate leh Sakechek te tawngah ui, tui, in, ni (sun), nu, pa tih te chu a inang vek tih awlai takin a hmuh theih. Tin, C.A. Soppitt-a ziak, A Short Account of The Kuki-Lushai Tribes on the North-East Frontier, 1893-ah pawh, ui, tui, in, ni (sun), nu, pa tih te chu Mrung, Ku-mi, Mru, Khiang, Bawm, Pang te a inang vek bawk a; anni hi Cachar, North Cachar, Sylhet, Naga hills-a chengte an ni a.

G.A. Grierson-a chuan kum 1890-1900 vel khan British-India chhunga hnam chi hrang hrangte tawng a la khawm chiam a. Mizo hnahthlak chi leh chi peng (clan & sub clan) hrang 24 lai thumal 43 lai zingah tui, ui, ni (sun), in, nu, pa tih te chu a inang vek a. Prof. G.H. Luce-a chu kum 1954 December khan Chin Hills-ah zinin tawng hrang pasarihte thumal sang chuang a la khawm a, thumal 700 lai chu an intawm tih a ziak bawk. Kan tarlan tak tawng thuhmunte hi Lusei tawng a ni bik lo, an zavaia hman tlan vek niin a lang.
Hengte hi an chenna inhlat tak takte tawng hman he thu ziak tawi te atan hian awlai taka tawng hlun deuh kan han thlan chhuah mai a ni a, kimchang deuha sawi tur pawh a thahnem hle. Tin, Hlado leh Bawh hlate hi, tunlaia Lai (Pawi) tawng kan tih deuh vek a ni a. Mahse mahni ta theuhah i-he lovin kan hmangin kan pawm vek hlawm.

Kum 1890 hma lam te kha chuan, kan tarlan tak Mizo hnahthlakte hi intlawhpawh ngai meuh lo, indo fo leh rawlrala inbei thin an ni a. Mahse hetianga tawng thuhmun tam tak an hman hlawm avang hian, Kawlphai (Kabaw Valley)-a an chen lai, kum 800-1200 AD vel nia rin hunah te hi chuan an khawsaho ang a, tawng thuhmun an hmangin kan ring nghe nghe. Chuvangin a hnu kum tam deuhah, intlawhpawh leh inkalpawh lo mah se an tawng thahnem tak a la thuhmun niin kan ring a ni.

Tichuan tuna Mizo tawng kan tih hi, an tawng hmanho zawi zawia hmasawn zel atanga lo awm a ni a. An chenna a hrang a, hnam lian zawk an hnaihte tawng chu tlem tlemin an lachhawng lo thei lo a, an tawng kalhmang pawhin a zui deuh zel a. Anmahni tawng ngei pawh a lam dan leh a thlukah a danglam hret hret lo thei lo ta zel a. Kum 1890 vela British-in an awp a, indo leh rawlrala inbeih an khap tlat hnu kha chuan an lo inkalpawh ta deuh deuh a. Chutianga an inkalpawh tam deuh hnu chuan Mizo hnahthlakte tawng chu zawi zawiin a luang khawm leh ta mek a. Tun hi kan thleng ta a ni.

Tuna ‘Mizo tawng’ kan tih hi ‘Lusei tawng’ a ni bik ngawt lo a, Kawlphaia an chenho laia an hman tlan, ram hrang hranga an darh tak avanga tlema dang hret hret lo luang khawm leh mek, Mizo hnahthlak tawng peng (dialect) infinkhawm mek zel niin a lang. Lusei
tawng chu a bulthut a ni maithei e. Mahse an hauh bik thei lo a, ka ta an ti bik thei hek lo, 'Kan zavaia ta' a ni zawk e kan ti a ni.

Kan hriat theuh angin tun hnaiah ‘Pawi’ tih thin chu ‘Lai’ tih a ni ta a; an tawng pawh ‘Pawi tawng’ ti tawh loin ‘Lai tawng’ tih a lo ni ta a. ‘Lakher’ tih thin pawh ‘Mara’ tih a lo ni ta a, an tawng pawh ‘Mara tawng’ tih a ni ta bawk. Chutiang zel chuan ‘Tuikuk, Riang, Bru’ tia thlak a ni ang zelin an tawng pawh hemia innghat hian sawi zel a ni bawk.
Chutiang zel chuan tun hmâa Kuki (or Chin) tih chu ‘Lusei, Mizo’ tih a lo nih khan, an tawng pawh Duhlian, Lusei, Mizo tawng tih zel a lo ni ta. Hetianga boruak inthlak zel leh an hun tawng mil zel hi man thiam ve a, pawm thiam a tul hle.

Hetianga ngun deuha thlir a, zau hek hawka kan zir hi a pawimawh em em a ni. Pu Lalawikunga hi a zahawm hle naa a zir chiang lo deuh a, a dap zau tawk lo bawk a, a khawhawi a var tawk lo deuh a ang hle.

Tuna Mizo tawng kan tih hi Mizo hnahthlak zawng zawng tawng luang khawm mek zel a ni a. Chuvangin, Mizo tawng hi a piang mek a, a zau deuh deuh ang a, a pung zel dawn a ni.

Ram tin kil tina Zofate zawng hi,Suihlung ruala thinlung hmun khat puin;Hmangaihnaa insuih khawm zel hi,Kei ka lungkham leh duhaisam a ni.

- B Lalthangliana
  • Latest News